Czy pacjent radzi sobie samodzielnie z codziennymi czynnościami? Ocena sprawności funkcjonalnej pomaga określić poziom samodzielności i zaplanować odpowiednią opiekę. W tym wpisie znajdziesz kilka przydatnych skal do oceny funkcjonowania pacjenta, wraz z krótkim opisem, zasadami interpretacji oraz plikami PDF do pobrania.😊
→ ECOG
Skala Barthel
Skala Barthel (ang. The Barthel Index – BI) to jedno z podstawowych narzędzi oceny samodzielności pacjenta w codziennym funkcjonowaniu (ang. Activities of Daily Living – ADL). Szczególnie przydatna jest wtedy, gdy pielęgniarka musi określić, jak dużego wsparcia pacjent potrzebuje w wykonywaniu podstawowych czynności życia codziennego.
Kilka słów o skali
W 1965 roku Florence Mahoney i Dorothea Barthel opublikowały pracę Functional Evaluation: The Barthel Index, przedstawiając narzędzie, które z czasem stało się jedną z najbardziej znanych skal oceny ADL. Skala doczekała się kilku modyfikacji i do dziś jest wykorzystywana przez przedstawicieli różnych zawodów medycznych.
Skala pomaga ocenić m.in. poziom samodzielności, zaplanować zakres potrzebnej opieki, monitorować efekty leczenia i rehabilitacji oraz określić zapotrzebowanie na pomoc w codziennym funkcjonowaniu.
Co ocenia Skala Barthel?
Skala ocenia 10 obszarów codziennego funkcjonowania pacjenta. Wykorzystując skalę, pielęgniarka ocenia m.in. stopień samodzielności pacjenta w zakresie:
→ spożywania posiłków,
→ przemieszczania się,
→ korzystania z toalety,
→ kąpieli,
→ ubierania się,
→ higieny osobistej,
→ kontrolowania oddawania moczu i stolca,
→ poruszania się po powierzchni płaskiej,
→ wchodzenia i schodzenia po schodach.
Wynik pozwala zobaczyć, w których obszarach pacjent jest samodzielny, a w których potrzebuje pomocy.
Jak wygląda punktacja?
W zależności od ocenianej czynności pacjent otrzymuje odpowiednią liczbę punktów. Im wyższy wynik, tym większa samodzielność pacjenta. Maksymalny wynik wynosi 100 punktów. W praktyce, zgodnie z jednym z często stosowanych podziałów, wyróżnia się:
→ 85–100 pkt. – niewielka potrzeba pomocy,
→ 21–84 pkt. – umiarkowana potrzeba pomocy,
→ 0–20 pkt. – znaczna zależność od innych osób.
Warto pamiętać, że sposób interpretacji wyniku może zależeć od przyjętej wersji skali oraz celu jej zastosowania, dlatego w pracy należy korzystać z konkretnej, zatwierdzonej wersji narzędzia.
Skala Barthel w opiece długoterminowej
To właśnie tutaj skala nabiera szczególnego znaczenia dla pielęgniarki. W Polsce wynik Skali Barthel jest jednym z kryteriów kwalifikacji do pielęgniarskiej domowej opieki długoterminowej. Do tej formy świadczeń kwalifikowani są pacjenci, którzy uzyskali 0–40 punktów oraz spełniają pozostałe wymagane kryteria.
W przypadku pacjenta o ograniczonej samodzielności pielęgniarka nie tylko wykonuje niezbędne czynności pielęgnacyjne. Jej zadaniem jest również wspieranie pacjenta w odzyskiwaniu lub utrzymaniu możliwie największej samodzielności.
Co robi pielęgniarka?
W opiece nad pacjentem z ograniczoną sprawnością funkcjonalną szczególne znaczenie mają:
→ ocena potrzeb pacjenta i regularne monitorowanie jego samodzielności,
→ planowanie indywidualnej opieki zgodnie z rozpoznanymi problemami,
→ pomoc w czynnościach, których pacjent nie jest w stanie wykonać samodzielnie,
→ aktywizowanie pacjenta i zachęcanie do wykonywania tych czynności, które nadal może realizować sam,
→ zapobieganie powikłaniom unieruchomienia i ograniczonej aktywności,
→ edukacja pacjenta i rodziny w zakresie samoopieki i samopielęgnacji,
→ przygotowanie bliskich do bezpiecznej opieki nad pacjentem w domu,
→ pomoc w organizacji odpowiedniego sprzętu medycznego i rehabilitacyjnego,
→ współpraca z rodziną oraz innymi członkami zespołu terapeutycznego.
Wynik Skali Barthel to praktyczna informacja dla pielęgniarki: co pacjent potrafi zrobić sam, gdzie potrzebuje wsparcia i jak zaplanować opiekę.
Skala Barthel – PDF
Pobierz skalę w formie infografiki albo kwestionariusz w PDF.
Skala Katza (ADL)
Skala została opracowana przez dr. Sidneya Katza i jego współpracowników w 1963 roku. Jej celem była ocena zdolności pacjenta do samodzielnego wykonywania podstawowych czynności samoopieki.
Skala Katza, określana również jako ADL (ang. Activities of Daily Living), znajduje szerokie zastosowanie m.in. w geriatrii, opiece długoterminowej, rehabilitacji oraz praktyce pielęgniarskiej. Jest szczególnie przydatna w ocenie osób starszych i pacjentów, u których występuje ograniczenie samodzielności.
Co ocenia Skala Katza?
Ocenie podlega 6 podstawowych obszarów codziennego funkcjonowania:
→ kąpanie się,
→ ubieranie się,
→ korzystanie z toalety,
→ poruszanie się,
→ kontrolowanie wydalania moczu i stolca,
→ spożywanie posiłków.
W każdym obszarze ocenia się, czy pacjent jest w stanie wykonać daną czynność samodzielnie, czy potrzebuje pomocy.
Interpretacja skali Katza (ADL)
Skala obejmuje zakres punktowy 0-1. Pacjent może otrzymać maksymalnie 6 punktów. Im wyższy wynik, tym większa samodzielność pacjenta.
→ 1 punkt – pacjent wykonuje czynność samodzielnie
→ 0 punktów – pacjent nie wykonuje czynności samodzielnie / wymaga pomocy
Przyjęto następujące przedziały punktowe:
→ 5–6 – Pełna sprawność
→ 3–4 – Umiarkowana niesprawność
→ 1–2 – Ciężka niesprawność
Skala Katza (ADL) – PDF
| Grafika | Tabela |
Skala Lawtona (IADL)
Skala Lawtona (ang. Lawton Instrumental Activities of Daily Living Scale – IADL została opracowana przez M.P. Lawtona i E.M. Brody’ego w 1969 roku. Służy do oceny złożonych czynności życia codziennego, które są potrzebne do samodzielnego funkcjonowania w domu i środowisku społecznym.
Skala może być wykorzystywana m.in. u osób starszych oraz pacjentów hospitalizowanych lub pozostających pod opieką ambulatoryjną. Pozwala wychwycić pogarszanie się sprawności funkcjonalnej, również na wcześniejszym etapie, kiedy podstawowa samoopieka jest jeszcze zachowana.
Co ocenia skala Lawtona?
IADL obejmuje 8 obszarów funkcjonowania, związanych z bardziej złożonymi czynnościami potrzebnymi do niezależnego życia, m.in.:
→ korzystaniem z telefonu,
→ robieniem zakupów,
→ przygotowywaniem posiłków,
→ wykonywaniem prac domowych,
→ korzystaniem z środków transportu,
→ przyjmowaniem leków,
→ zarządzaniem finansami.
Jak wygląda punktacja?
Każdy z ocenianych obszarów otrzymuje 1–3 punkty, a maksymalny wynik wynosi 24 punkty. Wyższy wynik oznacza większą samodzielność pacjenta, natomiast spadek liczby punktów w kolejnych ocenach może wskazywać na pogorszenie funkcjonowania.
Przyjęta punktacja:
→ 3 pkt. – pacjent wykonuje czynność bez pomocy
→ 2 pkt. – pacjent wykonuje czynność z niewielką pomocą
→1 pkt. – pacjent nie jest w stanie wykonać czynności samodzielnie.
Skala Lawtona (IADL) – PDF do druku
Pobierz infografikę albo skalę w postaci tabeli.
| Grafika | Tabela |
ECOG
ECOG (ang. Eastern Cooperative Oncology Group) opracowała skalę Performance Status do oceny sprawności funkcjonalnej pacjentów onkologicznych. Pierwsze zastosowanie skali datuje się na 1960 rok. Natomiast, jej opis został opublikowany w 1982 roku. Obecnie grupa funkcjonuje jako ECOG-ACRIN Cancer Research Group.
Skala ECOG jest jedną z dwóch najczęściej stosowanych w onkologii skal oceny sprawności pacjenta. Drugą jest Skala Karnofsky’ego (ang. Karnofsky Performance Status – KPS), która został opracowany wcześniej. Pierwsza wersja tej skali została opisana w 1949 roku.
ECOG ocenia przede wszystkim zdolność pacjenta do wykonywania codziennych aktywności, samodzielnego funkcjonowania oraz stopień ograniczenia aktywności wynikający z choroby. Skala obejmuje przedział punktowy 0-5, gdzie 0 oznacza sprawność prawidłową a 5 zgon. Im wyższy wynik, tym większe ograniczenie sprawności pacjenta.
Skala ECOG – PDF
| Grafika | Tabela |
Skala Karnofsky’ego
Skala Karnofsky’ego (ang. Karnofsky Performance Status – KPS) została opracowana przez Davida A. Karnofsky’ego i Josepha H. Burchenala w 1949 roku.
Jej celem jest ocena zdolności pacjentów do wykonywania czynności dnia codziennego oraz określenie ograniczeń spowodowanych chorobą. Skala znajduje zastosowanie w onkologii i medycynie paliatywnej, umożliwiając ocenę leczenia i progresję choroby.
Skala obejmuje wartości od 100 punktów (pełna sprawność) do 0 punktów (zgon).
Skala Karnofsky’ego – PDF
| Grafika | Tabela |
Wskaźnik funkcjonalny Repty
Wskaźnik Funkcjonalny Repty (ang. Repty Functional Index) jest uproszczoną wersją Funkcjonalnej Skali Niezależności (FIM), służącą do oceny stopnia samodzielności pacjenta. Ocenia pięć obszarów funkcjonowania, w tym samoobsługę, kontrolę zwieraczy, mobilność, lokomocję i komunikację.
Każda czynność oceniana jest w czterostopniowej skali, gdzie:
7 – Pełna niezależność
5 – Umiarkowana zależność (samodzielnie, ale przez nadzór, asekurację lub z użyciem narzędzi pomocniczych)
3 – Wymagana pomoc osób trzecich
1 – Całkowita zależność.
Skale kliniczne do oceny pacjenta
Może zainteresują Cię również przydatne skale kliniczne do oceny pacjenta, skale kliniczne do oceny ran i odleżyn albo skale do oceny dolegliwości bólowych.
Źródła:
1. Sapilak BJ., Pokorna-Kałwak D., Roemer-Ślimak R. Narzędzia geriatryczne w praktyce lekarza POZ – skala Barthel. Lekarz POZ 2017;2:34-139.
2. https://share.google/XCKWN7w1dVlkBRtcL
3. Opara J., Kucio C., Kurek J., Małecka E. Is the Barthel scale still useful 50 years after its first publication? Medical Rehabilitation (Med Rehabil) 2015, 19 (1), 34-37
4. Markiewicz I., Cebulak M. Sprawność funkcjonalna pacjentów objętych domową długoterminową opieką pielęgniarską. Problemy Pielęgniarstwa 2014; 22 (1): 42–51
5. Mahoney F., Barthel D. Functional evaluation: the Barthel Index. Md Med J 1965; 14: 61-65.
6. Skala Katza i Lawtona https://www.tomaszowlubelski.pl/asp/pliki/aktualnosci_2025/zal._4._skala_katza_i_skala_lawtona.pdf
7. Skala Katza i Lawtona https://dsnestor.pl/wp-content/uploads/2024/12/Skala-Katza-i-Lawtona.pdf.
8. LawtonMP., Brody EM. Assessment of older people: self-maintaining and instrumental activities of daily living. Gerontologist. 1969;9(3):179-186.
9. Katz S., Ford AB., Moskowitz RW. The Index of ADL: A Standardized Measure of Biological and Psychosocial Function. JAMA 1963;185;(12):914-919.
10.Cząstkiewicz-Trawińska D, Hans-Wytrychowska A, Hoffmann K. Pacjent-senior z chorobą nowotworową – punkt widzenia onkologa. Hygeia Public Health 2020;55(3):107-114.
11.https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/slownik/skala-ecog
12.Kelly CM, Shahrokni A. Moving beyond Karnofsky and ECOG Performance Status Assessments with New Technologies. J Oncol. 2016;2016:6186543.
13.Karnofsky D. A., Burchenal J. H. The clinical evaluation of chemotherapeutic agents in cancer. In: Macleod C. M., editor. Evaluation of Chemotherapeutic Agents. New York, NY, USA: Columbia University Press; 1949:191–205..
14.Oken M. M., Creech R. H., Tormey D. C., et al. Toxicity and response criteria of the Eastern Cooperative Oncology Group. American Journal of Clinical Oncology. 1982;5(6):649–655.
15.Ślusarz R., Krzych-Fałta E., Jabłońska R., Filipińska-Blejder K. Podręcznik szkoleniowy dla uczestników/uczestniczek kursu kwalifikacyjnego w dziedzinie pielęgniarstwa neurologicznego dla pielęgniarek. Warszawa 2022.