W codziennej praktyce klinicznej stosuje się wiele skal, które pomagają w ocenie dolegliwości bólowych u pacjentów. Istnieje wiele rodzajów skal wykorzystywanych do oceny natężenia bólu, w tym skale numeryczne, opisowe oraz obrazkowe. Umożliwiają nie tylko ocenę nasilenia bólu, ale także monitorowanie skuteczności prowadzonego leczenia. W tym wpisie znajdziesz przegląd często stosowanych skal do oceny dolegliwości bólowych.

Skala VAS

Wizualna skala analogowa (ang. Visual Analogue Scale – VAS) została użyta po raz pierwszy przez Hayesa i Pattersona w 1921 roku. To jedna z najczęściej wykorzystywanych skal do subiektywnej oceny dolegliwości bólowych przez pacjenta. VAS to skala jednowymiarowa, określająca nasilenie dolegliwości bólowych. Jest stosowana zarówno w przypadkach ostrych oraz przewlekłych. Skala obejmuje kontinuum od 1 do 10, gdzie 0 oznacza brak bólu, a 10 najwyższe natężenie bólu.

Skala VAS to narzędzie służące do pomiaru natężenia bólu, u osób dorosłych. Skala ta znajduje zastosowanie w różnych grupach pacjentów, na przykład u osób z chorobami reumatycznymi, przewlekłym bólem, chorobą nowotworową czy alergicznym nieżytem nosa. Oprócz oceny bólu, skala VAS bywa stosowana do badania nastrój, apetytu, objawów astmy, dyspepsji oraz sprawności ruchowej. Może również służyć do oceny stopnia kontroli choroby. Przedziały nasilenia bólu są następujące: 

→ 0 – brak bólu,

→ 1-3 – ból łagodny,

→ 4-6- ból umiarkowany,

→ 7-9-ból silny,

→ 10-ból nie do wytrzymania.

Skala NRS

Skala numeryczna (ang. Numerical Rating Scale – NRS) obejmuje 10 stopni natężenia bólu, gdzie 0 oznacza brak bólu, a 10 najbardziej nasilony ból. NRS to często wykorzystywana w praktyce klinicznej skala jednowymiarowa, określająca intensywność dolegliwości bólowych. Jest najczęściej przedstawiana w formie cyfr lub linijki. 

→ 0 – brak bólu,

→ 1-3 – ból łagodny,

→ 4-6- ból umiarkowany,

→ 8-9-ból silny,

→ 10-największy wyobrażalny ból.

Skala VRS

Skala werbalna (ang. Verbal Rating Scale – VRS) umożliwia ona ocenę bólu w sposób opisowy. Każda liczba ma przypisaną wartość nasilenia dolegliwości bólowych. Najczęściej wykorzystuje się czterostopniową lub pięciostopniową skalę psychometryczną Likerta.

Przykłady:

0 – brak bólu

1 – ból łagodny

2 – ból umiarkowany

3 – ból silny

4 – ból nie do zniesienia

 

0 – brak bólu

1 – brak bólu w spoczynku, łagodny ból w ruchu

2 – łagodny ból w spoczynku, umiarkowany ból w ruchu

3 – umiarkowany ból w spoczynku, silny ból w ruchu

4 – silny ból w spoczynku i w ruchu

 

0 – brak bólu lub dyskomfortu,

1 – łagodny ból, brak konieczności przyjmowania analgetyków,

2 – umiarkowany ból, brak konieczności przyjmowania analgetyków,

3 – silny ból, zaburzenia funkcjonowania, konieczność przyjmowania analgetyków.

Skala Laitinena

Skala Laitinena ocenia cztery obszary bólu, w tym:

→ nasilenie bólu,

→ częstotliwość występowania bólu,

→ częstotliwość przyjmowania środków przeciwbólowych,

→ stopień ograniczenia aktywności ruchowej.

W każdym z 4 obszarów pacjent przyznaje od 0 do 4 punktów, gdzie: -0 – brak bólu, brak konieczności pomocy, -1 – ból łagodny, okresowy, brak konieczności stosowania leków i pomocy, -2 – ból silny, częsty, konieczność stosowania dużych dawek leków, częściowa pomoc, -3 – ból bardzo silny, bardzo częsty, stały, konieczność stosowania dużych dawek leków, częściowa pomoc, -4 – ból nie do zniesienia, ciągły, konieczność stałego stosowania bardzo dużych dawek leków, pełna pomoc. Całkowity wynik mieści się w przedziale od 0 do 16 punktów, a wyższy wynik oznacza większe nasilenie dolegliwości bólowych.

Skale wielowymiarowe

Skale wielowymiarowe to kwestionariusze opracowane w celu oceny dolegliwości bólowych oraz ich wpływu na codzienne funkcjonowanie pacjenta. 

Kwestionariusz ODI 

Kwestionariusz ODI (ang. Oswestry Disability Index) ocenia stopień niepełnosprawności na skutek dolegliwości bólowych kręgosłupa w odcinku lędźwiowym. Skala pozwala również określić zakres działań terapeutycznych, ocenić efekty leczenia oraz funkcjonowanie pacjenta. Kwestionariusz składa się z 10 pytań dotyczących nasilenia bólu u pacjenta oraz wpływu bólu na wykonywanie codziennych czynności. Odpowiedzi są punktowane w skali 0-5, a maksymalna wartość punktowa wynosi 50 punktów. Im więcej punktów, tym większy wpływ dolegliwości bólowych na codzienne funkcjonowanie pacjenta.

Kwestionariusz RMDQ 

Kwestionariusz RMDQ (ang. Roland Morris Disability Questionnaire) służy do oceny dolegliwości bólowych dolnego odcinka kręgosłupa i składa się z 24 pytań na temat codziennego funkcjonowania w obliczu występujących dolegliwości bólowych.

Skala WOMAC 

Skala WOMAC (Western Ontario and McMaster Universities Osteoarthritis Index) jest kwestionariuszem samooceny służącym do oceny nasilenia dolegliwości u pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawów. Narzędzie znajduje zastosowanie m.in. w reumatologii, ortopedii oraz rehabilitacji. Umożliwia ocenę trzech kluczowych obszarów: bólu, sztywności oraz sprawności funkcjonalnej pacjenta. Kwestionariusz składa się z 24 pytań a pacjent ocenia nasilenie dolegliwości w skali punktowej 0-4.

Kwestionariusz MPQ (ang. McGill Pain Questionnaire)

Kwestionariusz McGill (ang. McGill Pain Questionnaire, MPQ) został opracowany przez Ronalda Melzacka w 1975 roku i należy do najczęściej stosowanych narzędzi służących do wielowymiarowej oceny bólu. Umożliwia zarówno jakościową, jak i ilościową ocenę dolegliwości bólowych, uwzględniając ich charakter, nasilenie oraz wpływ na pacjenta. Narzędzie występuje w dwóch wersjach – pełnej (MPQ) oraz skróconej (Short-Form McGill Pain Questionnaire, SF-MPQ), opublikowanej przez Melzacka w 1987 roku.

Kwestionariusz bólu neuropatycznego NPQ

Kwestionariusz bólu neuropatycznego NPQ (ang. Neuropathic Pain Questionnaire) składa się z 12 pytań i jest wykorzystywany do oceny dolegliwości bólowych oraz różnicowania bólu neuropatycznego i receptorowego.

Skala oceny – 0 – brak bólu 100 – silny ból	Oceń swój ból
1. Ból palący 2. Nadwrażliwość na dotyk 3. Ból przeszywający 4. Drętwienie 5. Ból elektryczny 6. Mrowienie 7. Ból uciskający 8. Marznący ból  9. Jak nieprzyjemny jest twój zazwyczaj występujący ból  10. Jak przytłaczający jest twój zazwyczaj występujący ból 11. Nasilenie bólu z powodu dotyku  12. Nasilenie bólu z powodu zmiany pogody	…………………………. …………………………. …………………………. …………………………. …………………………. …………………………. …………………………. …………………………. …………………………. …………………………. …………………………. ………………………….

Kwestionariusz bólu neuropatycznego (DN4)

Kwestionariusz bólu neuropatycznego DN4 (ang. Douleur Neuropathique en 4 Questions) to narzędzie wykorzystywane do rozpoznawania bólu neuropatycznego. Składa się z 10 pozycji obejmujących wywiad z pacjentem (7 pozycji dotyczących charakterystyki bólu) oraz badanie przedmiotowe (3 pozycje). Każda pozycja oceniana jest jako tak/nie. Maksymalny możliwy wynik wynosi 10 punktów. Więcej niż 4 pozytywne odpowiedzi sugerują ból neuropatyczny.

Wywiad z pacjentem
1. Czy ból charakteryzuje się jedna lub kilkoma cechami poniżej	Tak	Nie
Pieczenie
Bolesne odczucie zimna
Wrażenie rażenia prądem
2. Czy ból charakteryzuje się jedną lub kilkoma cechami poniżej na tym samym obszarze	Tak	Nie
mrowienie
kłucie
drętwienie
swędzenie
Badanie pacjenta
3. Czy ból zlokalizowany jest w obszarze w którym badanie wykazuje:	Tak	Nie
Osłabienie czucia dotyku
Osłabienie czucia przy kłuciu
4. Czy ból jest wywołany lub ulega nasileniu pod wpływem	Tak	Nie
Potarcia pędzelkiem

Skala LANSS

Skala LANSS (ang. Leeds Assessment of Neuropathic Symptoms and Signs) to test przesiewowy do rozpoznaniu bólu neuropatycznego. Kwestionariusz zawiera 5 pytań dotyczących bólu, na które pacjent odpowiada tak/nie. Ponadto, kwestionariusz zawiera dwie pozycje badania przedmiotowego dotyczące allodynii i badanie czucia dotyku za pomocą instrumentu (włókien) von Freya. Suma punktowa wszystkich odpowiedzi daje wynik ogólny. Liczba punktów równa 12/24 lub więcej wskazuje na neuropatyczny mechanizm bólu.

Kwestionariusz Self-Complete of Leeds Assessment of Neuropathic Symptoms and Signs (S-LANSS) pacjent może wykonać samodzielnie, bez lekarza. Kwestionariusz zawiera 7 pozycji dotyczących objawów bólu oraz 2 sugerowane odpowiedzi przy każdym pytaniu. Ponadto, narzędzie zawiera 2 zadania do samodzielnego wykonania przez pacjenta, odnoszące się do podatności na allodynię i czucia somatycznego. Każde z pytań jest punktowane.

Skala Doloplus-2

Skala Doloplus-2  mierzy zmiany zachowania spowodowane bólem i często jest wykorzystywana u osób starszych, w tym z zaburzeniami pamięci, otępieniem, zaburzeniami wzroku i słuchu oraz pacjentów znajdujących się pod opieką paliatywną. Skala obejmuje ocenę reakcji pacjenta w trzech obszarach: somatycznym, psychomotorycznym i psychospołecznym. Reakcje somatyczne uwzględniają skargi zgłaszane przez pacjenta, przyjmowanie obronnej pozycji ciała, ochronę bolesnych miejsc, wyraz twarzy oraz sen. Reakcje psychomotoryczne dotyczą poziomu aktywności, w tym zdolności do wykonywania czynności takich jak mycie i ubieranie się, a także mobilności. Reakcje psychospołeczne obejmują natomiast kontakt z otoczeniem, funkcjonowanie społeczne oraz występowanie zaburzeń zachowania. Maksymalny wynik punktowy wynosi 30 punktów. Za próg sugerujący występowanie dolegliwości bólowych przyjmuje się zazwyczaj wynik 5 punktów.

Ocena bólu u noworodków, niemowląt i dzieci 

Do oceny bólu u dzieci wykorzystuje się między innymi skale behawioralne oraz obrazkowe, w zależności od wieku. Zastosowanie w praktyce klinicznej znajdują między innymi następujące skale:

-NIPS (ang. Neonatal Infant Pain Scale),

-N-PASS (ang. Neonatal Pain Agitation and Sedation Scale) ,

-SUN (ang. Scale for Use in Newborns),

-EDIN: Echelle de la Douleur Incomfort Nouveau-Né (Neonatal Pain and Discomfort Scale),

-BPSN (ang. Bernese Pain Scale for Neonates),

-DAN (ang. Douleur Aidue de Nouveau-ne),

-PIPP (ang. Premature infant pain profile),

-CRIES, 

-COMFORT,

-FLACC (ang. Face, Legs, Activity, Cry, Consolability),

-ocenę wyrazu twarzy – m.in. FACS (ang. Facial Action Coding System), NFCS (ang. Neonatal Facial Coding System), CFCS (ang. Child Facial Coding System), MAX (ang. Maximally Discriminative Facial Movement Coding System).

Noworodki i wcześniaki, niemowlęta	MIPS/NIPS
Dzieci <3. rż. lub dzieci bez kontaktu	FLACC
Dzieci 3.–12. rż.	Skala Ouchera
Szieci 6.–8. rż.	Skala Wonga-Bakera
Dzieci szkolne i młodzież	Skale wizualne i numeryczne

Skala bólu czytana z twarzy

Skala FPS (ang. Faces Pain Scale) jest subiektywnym narzędziem służącym do oceny natężenia bólu u dzieci, które potrafią określić odczuwane dolegliwości. Skala przedstawia sześć rysunków twarzy odzwierciedlających stopniowo narastające nasilenie bólu – od braku bólu do najsilniejszego możliwego bólu. Pacjent wskazuje twarz najlepiej odpowiadającą odczuwanemu bólowi, a wynik oceniany jest w skali 0, 2, 4, 6, 8, 10.

Skala Wonga-Bakaera

Skala Wonga-Bakera (ang. Wong Baker Faces Pain Rating Scale) jest narzędziem służącym do subiektywnej oceny natężenia bólu u dzieci w wieku od 3 lat, które potrafią wskazać twarz najlepiej odzwierciedlającą odczuwany ból. Skala przedstawia sześć ilustracji twarzy odpowiadających kolejnym poziomom nasilenia bólu, co ułatwia komunikację z dzieckiem i ocenę dolegliwości.

Skala FLACC

Skala FLACC (ang. Face, Legs, Activity, Cry, Consolability) została opracowana w 1997 roku przez Sandrę L. Merkel, Terri Voepel-Lewis, Judith R. Shayevitz oraz F. L. Malviyę. Jest behawioralnym narzędziem służącym do oceny bólu u niemowląt i małych dzieci. Obejmuje ocenę wyrazu twarzy, ułożenia nóg, aktywności, płaczu oraz możliwości ukojenia.

Skala NFCS

Skala NFCS (ang. Neonatal Facial Coding System) jest narzędziem służącym do oceny bólu u wcześniaków oraz noworodków urodzonych o czasie na podstawie obserwacji mimiki twarzy. Ocenie podlega 10 wskaźników, którym przypisuje się punktację od 0 do 1, a suma punktów odzwierciedla nasilenie bólu. Im wyższy uzyskany wynik, tym większe nasilenie bólu i konieczność wdrożenia odpowiedniego postępowania przeciwbólowego. Maksymalna liczba punktów wynosi 10 dla wcześniaków lub 9 dla noworodków urodzonych o czasie, ponieważ w ocenie nie jest brany pod uwagę ostatni parametr.

Skala NIPS

Skala NIPS (ang.Neonatal Infant Pain Scale) jest behawioralnym narzędziem służącym do oceny bólu u noworodków urodzonych o czasie oraz wcześniaków. Ocenę należy przeprowadzać przed, w trakcie i po wykonaniu bolesnych procedur medycznych, analizując sześć parametrów behawioralnych i fizjologicznych. Skala określa nasilenie bólu (brak/łagodny, łagodny do umiarkowanego, silny) oraz pozwala na ocenę konieczności wdrożenia odpowiednich metod przeciwbólowych (niefarmakologiczne/farmakologiczne).

Ocena dolegliwości bólowych w wywiadzie pielęgniarskim

W ocenie bólu oraz innych dolegliwości i chorób podczas wywiadu pielęgniarskiego pomocne są schematy stosowane w badaniu podmiotowym, takie jak SAMPLE, FIFE, OPQRST, OLD CARTS oraz SOCRATES. Ułatwiają one zebranie najważniejszych informacji dotyczących bólu i jego wpływu na funkcjonowanie pacjenta.

 OLD CARTS

O = ONSET – początek (np. nagły, chroniczny) L = LOCATION – lokalizacja D = DURATION – czas trwania C = CHARAKTER – charakter (np. kłujący, tępy) A = AGGRAVATING – czynniki nasilające R = RELIEVING – czynniki łagodzące T = TIMING – częstotliwość S = SEVERITY – nasilenie

OPQRST

O = Onset – Początek – kiedy ból się pojawił – czy był nagły, czy narastał stopniowo? P = Provocation / Palliation – czynniki wywołujące lub łagodzące – co nasila ból, a co go zmniejsza? Q = Quality – Charakter bólu – czy ból jest kłujący, tępy, piekący, pulsujący itp.? R = Region / Radiation – lokalizacja i promieniowanie – gdzie dokładnie boli? Czy ból promieniuje w inne miejsca? S = Severity – nasilenie bólu – jak silny jest ból? (np. w skali NRS od 0 do 10) T = Time – czas trwania i zmienność – jak długo trwa ból? Czy się nasila, czy ustępuje?

CHEST PAIN

CHEST PAIN to narzędzie wspomagające ocenę bólu w klatce piersiowej.

C = Commenced when – Początek H = History / Risk factors – Wywiad i czynniki ryzyka E = Extra symptoms – Dodatkowe objawy S = Stays / Radiates – Lokalizacja i promieniowanie T = Timing – Czas trwania i częstotliwość P = Place – Miejsce A = Alleviates / Aggravates – Czynniki łagodzące i nasilające I = Intensity – Nasilenie bólu N = Nature – Charakter bólu

SOCRATES

S = Site – Strona / lokalizacja bólu O = Onset – Początek bólu C = Character – Charakter bólu R = Radiation – Promieniowanie bólu A = Associations – Objawy towarzyszące T = Time course – Czas trwania i przebieg bólu E = Exacerbating and relieving factors – Czynniki nasilające i łagodzące ból S = Severity – Nasilenie bólu

 

Źródła:

1. Sung Y., Wu J. The Visual Analogue Scale for Rating, Ranking and Paired-Comparison (VAS-RRP): A new technique for psychological measurement, Behavior Research Methods, Springer. 2018:1-22.

2. Delgado DA., Lambert BS., Boutris N., McCulloch PC., Robbins AB., Moreno MR., Harris JD. Validation of Digital Visual Analog Scale Pain Scoring With a Traditional Paper-based Visual Analog Scale in Adults. J Am Acad Orthop Surg Glob Res Rev. 2018;23;2(3):e088.

3. Yesilyurt M. Evaluation of Patients Using Numeric Pain-Rating Scales, International Journal of Caring Sciences. 2021;14(2):890-898.

4. Verbal rating scale – Research Gate.

5. wolińska J., Weres A., Wyszyńska J. One-Year Follow-Up of Spa Treatment in Older Patients with Osteoarthritis: A Prospective, Single Group Study. Biomed Res Int. 2018;2:7492106.

6. Bosdet L., Herron K., Williams ACC. Exploration of Hospital Inpatients’ Use of the Verbal Rating Scale of Pain. Front Pain Res (Lausanne). 2021;18(2):723520.

7. Radzimińska A., Strączyńska A., Weber-Rajek M., Czerniachowska I. Oswestry Disability Index (ODI) – a Method for Assessing the Effectiveness of Physical Therapy in Patients with Low Back Pain, 2018.

8. Jenks, A., Hoekstra, T., van Tulder, M., Ostelo, R. W., Rubinstein, S. M., Chiarotto, A. Disability Questionnaire, Oswestry Disability Index, and Quebec Back Pain Disability Scale: Which Has Superior Measurement Properties in Older Adults With Low Back Pain? Journal of Orthopaedic and Sports Physical Therapy. 2022;52(7):457-469.

9. Kim MJ., Kang BH., Park SH., Kim B., Lee GY., Seo YM., Park KS., Yoo JI. Association of the Western Ontario and McMaster Universities Osteoarthritis Index (WOMAC) with Muscle Strength in Community-Dwelling Elderly with Knee Osteoarthritis. Int J Environ Res Public Health. 2020;27;17(7):2260.

10. Tokar D. Revisiting the factor structure of the Short FormMcGill Pain Questionnaire-2 (SF-MPQ-2): Evidence for a bifactor model in individuals with Chiari malformation, PLoS ONE. 2023, 18(10): e0287208.

11. Cieślik B. Przegląd wybranych kwestionariuszy oceny jakości życia, Acta Bio-Optica et Informatica Medica Inżynieria Biomedyczna. 2015;21(2).

12. Szewczyk A. Translation and cross-cultural adaptation of Polish version of Neuropathic Pain Questionnaire (NPQ-PL) and its comparisons with different questionnaires, Neurologia i Neurochirurgia Polska. 2024;58(1).

13. Janecki M. Behawioralna ocena bólu u pacjentów z zaawansowaną chorobą nowotworową objętych stacjonarną opieką paliatywną, Medycyna Paliatywna. 2009; 1:27-32.

14. Rutherford C., Nixon JE. The Leeds Assessment of Neuropathic Symptoms and Signs Scale (LANSS) is not an adequate outcome measure of pressure ulcer-related neuropathic pain. European Journal of Pain. 2016;20(10):1710-1720.

15. Pabis E. Metody oceny natężenia bólu pooperacyjnego u dzieci, Problemy Pielęgniarstwa. 2011;19(1):122–129.

16.Rozalska-Walaszek I., Aftyka A. Metody monitorowania bólu u noworodków i niemowląt. Pielęgniarstwo XXI wieku 2014;2(47):29-33.

17. Gutysz-Wojnicka A. Ocena bólu za pomocą polskiej wersji Behawioralnej Skali Oceny Bólu (BPS) u pacjentów w sedacji, wentylowanych mechanicznie, Ból. 2016,;17(3): 27-35.

18.Gutysz-Wojnicka A., Ozga D., Onichimowski D., Mayzner-Zawadzka E. Ocena bólu za pomocą polskiej wersji Behawioralnej Skali Oceny Bólu (BPS) u pacjentów w sedacji, wentylowanych mechanicznie. Ból 2016;17(3):37-35.

19.Kotfis K., Zegan-Barańska M., Szydłowski Ł., Żukowski M., Ely EW. Metody oceny natężenia bólu u dorosłych pacjentów oddziałów intensywnej terapii — polska wersja językowa narzędzia CPOT (Critical Care Pain Observation Tool) i BPS (Behavioral Pain Scale). Anestezjologia Intensywna Terapia 2017;49(1):70-76.

20. Kuklik D.Dobrą praktyką jest leczenie bólu, 2020;2.

21. Podręcznik szkoleniowy dla uczestników/uczestniczek kursu specjalistycznego wywiad i badanie fizykalne dla pielęgniarek i położnych. Wsparcie kształcenia podyplomowego pielęgniarek i położnych w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014 – 2020 (PO WER 2014-2020).

22. Nursing Practice Review Pain management. The importance of assessing pain in adults. EMAP Publishing 2015.

23.Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 6 lutego 2023 r. w sprawie standardu organizacyjnego leczenia bólu w warunkach ambulatoryjnych.