W codziennej praktyce klinicznej stosuje się wiele skal, które pomagają w ocenie dolegliwości bólowych u pacjentów. Istnieje wiele rodzajów skal wykorzystywanych do oceny natężenia bólu, w tym skale numeryczne, opisowe oraz obrazkowe. Skale te mają charakter subiektywny, ponieważ opierają się na indywidualnych odczuciach chorego. Umożliwiają nie tylko ocenę nasilenia bólu, ale także monitorowanie skuteczności prowadzonego leczenia. W tym wpisie znajdziesz przegląd najczęściej stosowanych skal do oceny dolegliwości bólowych.
🎯Spis treści
Skala VAS
Wizualna skala analogowa (ang. Visual Analogue Scale – VAS) to jedna z najczęściej wykorzystywanych skal do subiektywnej oceny dolegliwości bólowych u pacjentów. Jest ona stosowana zarówno w przypadkach ostrych oraz przewlekłych. Skala obejmuje kontinuum od 1 do 10, gdzie 0 oznacza brak bólu, a 10 najwyższe natężenie bólu.
Często dodaje się oznaczenia kolorystyczne, a przedziały nasilenia bólu są następujące:
💉 0 – brak bólu,
💉 1-3 – ból łagodny,
💉 4-6- ból umiarkowany,
💉 8-9-ból silny,
💉 10-ból nie do wytrzymania [1-2].
Źródło: Opracowanie własne
Skala NRS
Podobnym narzędziem jest skala numeryczna (ang. Numerical Rating Scale – NRS), która obejmuje 10 stopni natężenia bólu – 0-10, gdzie 0 oznacza brak bólu, a 10 najbardziej nasilony ból. Jest najczęściej przedstawiana w formie linijki [3].
0 – brak bólu 10 – ból nie do zniesienia
Źródło: Opracowanie własne
Skala VRS
Kolejną skalą stosowaną do oceny bólu jest skala werbalna (ang. Verbal Rating Scale – VRS). Umożliwia ona ocenę bólu w sposób opisowy. Każda liczba ma przypisaną wartość nasilenia dolegliwości bólowych. Najczęściej wykorzystuje się czterostopniową lub pięciostopniową skalę psychometryczną Likerta, gdzie przyjmuje się następujące oznaczenia:
💉 0 – brak bólu lub dyskomfortu,
💉 1 – łagodny ból, brak konieczności przyjmowania analgetyków,
💉 2 – umiarkowany ból, brak konieczności przyjmowania analgetyków,
💉 3 – silny ból, zaburzenia funkcjonowania, konieczność przyjmowania analgetyków [4].
Skala Laitinena
Skala Laitinena ocenia cztery obszary bólu, w tym nasilenie bólu, częstotliwość występowania bólu, częstotliwość przyjmowania środków przeciwbólowych oraz stopień ograniczenia aktywności ruchowej. Pozwala ona monitorować postępy terapeutyczne u pacjentów [5,6].
| Wskaźnik | Ocena | Punkty |
| Nasilenie bólu | brak bólu | 0 |
| łagodny | 1 | |
| silny | 2 | |
| bardzo silny | 3 | |
| nie do wytrzymania | 4 | |
| Częstotliwość występowania bólu | nie występuj | 0 |
| występuje okresowo | 1 | |
| często | 2 | |
| bardzo często | 3 | |
| zawsze | 4 | |
| Częstotliwość przyjmowania środków przeciwbólowych | nigdy | 0 |
| doraźnie | 1 | |
| zawsze – niewielkie dawki | 2 | |
| zawsze – duże dawki | 3 | |
| zawsze – bardzo duże dawki | 4 | |
| Stopień ograniczenia aktywności ruchowej | brak | 0 |
| częściowe | 1 | |
| utrudnia pracę | 2 | |
| uniemożliwia pracę | 3 | |
| uniemożliwia funkcjonowanie | 4 |
Skale wielowymiarowe
Skale wielowymiarowe to kwestionariusze, opracowane w celu oceny dolegliwości bólowych oraz ich wpływu na codzienne funkcjonowanie pacjenta. Zazwyczaj są one dostosowane do danej jednostki chorobowej.
Kwestionariusz ODI (ang. Oswestry Disability Index)
Dotyczy oceny stopnia niepełnosprawności na skutek dolegliwości bólowych kręgosłupa w odcinku piersiowo-lędźwiowym. Skala pozwala również ocenić efekty leczenia oraz funkcjonowanie pacjenta. Kwestionariusz składa się z 10 pytań na temat nasilenia bólu, czasu wystąpienia bólu, dolegliwości bólowych występujących podczas wykonywania codziennych czynności [7].
| Intensywność bólu
□ Ból jest bardzo słaby, pojawia się i ustępuje. □ Ból jest słaby, o stałym natężeniu. □ Ból jest umiarkowany, pojawia się i ustępuje. □ Ból jest umiarkowany, o stałym natężeniu. □ Ból jest silny, pojawia się i ustępuje. □ Ból jest silny, o stałym natężeniu. |
Pielęgnacja ( mycie, ubieranie się itp.)
□ Nie muszę zmieniać mojego sposobu mycia lub ubierania się, aby uniknąć bólu. □ Zazwyczaj nie zmieniam mojego sposobu mycia lub ubierania się, mimo iż powoduje to lekki ból. □ Mycie i ubieranie się powoduje zwiększenie bólu, ale daję sobie radę nie zmniejszając sposobu wykonywania tych czynności. □ Mycie i ubieranie się powoduje zwiększenie bólu, co zmusza mnie do zmiany sposobu wykonywania tych czynności. □ Z powodu bólu nie jestem w stanie wykonać bez pomocy niektórych czynności związanych z myciem i ubieraniem. □ Z powodu bólu nie jestem w stanie umyć się ani ubrać bez pomocy. |
| Podnoszenie
□ Mogę podnosić ciężkie przedmioty bez bólu. □ Mogę podnosić ciężkie przedmioty, ale podnoszenie wywołuje ból. □ Ból nie pozwala mi podnosić ciężkich przedmiotów z podłogi. □ Ból nie pozwala mi podnosić ciężkich przedmiotów z podłogi, ale radzę sobie, jeśli są ułożone w dogodny sposób, np. na stole. □ Ból nie pozwala mi podnosić ciężkich przedmiotów, ale mogę podnosić lekkie i niezbyt ciężkie przedmioty, jeśli są ułożone w dogodny sposób. □ Mogę podnosić jedynie bardzo lekkie przedmioty. |
Chodzenie
□ Ból nie powstrzymuje mnie od pokonania żadnego dystansu. □ Ból uniemożliwia mi chodzenie na odległość dłuższą niż 1500 m. □ Ból uniemożliwia mi chodzenie na odległość dłuższą niż 800 m. □ Ból uniemożliwia mi chodzenie na odległość dłuższą niż 400 m. □ Mogę chodzić tylko z pomocą laski lub o kulach.□ Spędzam w łóżku większość czasu i muszę czołgać się do toalety. |
| Siedzenie
□ Mogę siedzieć na dowolnym krześle tak długo, jak chcę, bez bólu. □ Mogę siedzieć tylko w moim ulubionym krześle tak długo, jak chcę.□ Ból nie pozwala mi siedzieć dłużej, niż jedną godzinę. □ Ból nie pozwala mi siedzieć dłużej, niż pół godziny. □ Ból nie pozwala mi siedzieć dłużej, niż dziesięć minut. □ Ból w ogóle nie pozwala mi siedzieć |
Stanie
□ Mogę stać tak długo, jak chcę, bez bólu. □ Odczuwam lekki ból gdy stoję, ale ból ten nie narasta. □ Nie mogę stać dłużej, niż godzinę, bez narastającego bólu. □ Nie mogę stać dłużej, niż pół godziny, bez narastającego bólu. □ Nie mogę stać dłużej, niż dziesięć minut, bez narastającego bólu. □ Unikam stania, ponieważ ból od razu narasta. |
| Spanie
□ Leżąc w łóżku nie odczuwam bólu. □ Leżąc w łóżku odczuwam ból, ale nie utrudnia mi on snu. □ Z powodu bólu przesypiam jedynie ¾ nocy. □ Z powodu bólu przesypiam jedynie ½ nocy. □ Z powodu bólu przesypiam jedynie ¼ nocy. □ Z powodu bólu w ogóle nie sypiam. |
Życie towarzyskie
□ Moje życie towarzyskie jest normalne i nie przysparza mi bólu kręgosłupa. □ Moje życie towarzyskie jest normalne, ale wzmaga odczuwany ból. □ Ból nie ma znaczącego wpływu na moje życie towarzyskie, ale muszę unikać bardziej wymagających zajęć takich, jak taniec itp. □ Ból ogranicza moje życie towarzyskie i nie wychodzę zbyt często z domu. □ Z powodu bólu całe moje życie towarzyskie ograniczam do spotkań w domu. □ Z powodu bólu nie prowadzę prawie żadnego życia towarzyskiego. |
| Podróżowanie
□ Nie odczuwam bólu podczas podróży. □ Odczuwam pewien ból, gdy podróżuję, ale żadna z moich typowych form podróżowania nie wzmaga bólu. □ Odczuwam dodatkowy ból w trakcie podróży, ale nie zmusza mnie on do szukania innych sposobów podróżowania. □ Odczuwam dodatkowy ból w trakcie podróży, który zmusza mnie on do szukania innych sposobów podróżowania. □ Ból ogranicza wszelkie sposoby podróżowania □ Ból uniemożliwia mi podróżowanie, chyba że podczas podróży mogę leżeć. |
Zmiana natężenia bólu
□ Odczuwamy przez mnie ból szybko słabnie. □ Odczuwamy przeze mnie ból jest zmienny, ale generalnie słabnie. □ Odczuwany przeze mnie ból zdaje się słabnąć, ale obecnie poprawa następuje powoli. □ Odczuwany przeze mnie ból ani nie słabnie, ani nie wzmaga się. □ Odczuwany przeze mnie ból stopniowo się wzmaga. □ Odczuwany przeze mnie ból szybko się wzmaga. |
Kwestionariusz RMDQ (ang. Roland Morris Disability Questionnaire)
Służy do oceny dolegliwości bólowych dolnego odcinka kręgosłupa i składa się z 24 pytań na temat codziennego funkcjonowania w obliczu występujących dolegliwości bólowych [8].
| 1.Z powodu bólu pleców większość dnia spędzam w domu. Tak/Nie
2.Często zmieniam ułożenie ciała, żeby przyjąć najwygodniejszą dla moich pleców pozycję. Tak/Nie 3.Z powodu bólu pleców chodzę wolniej niż zwykle. Tak/Nie 4.Z powodu bólu pleców nie wykonuję żadnej z prac domowych, którymi zwykle się zajmuję. Tak/Nie 5.Z powodu bólu pleców używam poręczy przy wchodzeniu po schodach. Tak/Nie 6.Z powodu bólu pleców częściej niż zwykle kładę się, żeby odpocząć. Tak/Nie 7.Z powodu bólu pleców muszę się czegoś przytrzymać, żeby wstać z fotela. Tak/Nie 8.Z powodu bólu pleców proszę, żeby inne osoby wykonywały dla mnie różne rzeczy. Tak/Nie 9.Z powodu bólu pleców ubieram się wolniej niż zwykle. Tak/Nie 10.Z powodu bólu pleców mogę stać tylko przez krótki czas. Tak/Nie 11.Z powodu bólu pleców staram się nie schylać, ani nie klękać. Tak/Nie 12.Z powodu bólu pleców trudno jest mi wstać z krzesła. Tak/Nie 13.Plecy bolą mnie przez większość czasu. Tak/Nie 14.Z powodu bólu pleców trudno jest mi się przewracać w łóżku na drugi bok. Tak/Nie 15.Z powodu bólu pleców nie mam dobrego apetytu. Tak/Nie 16.Z powodu bólu pleców mam kłopoty z zakładaniem skarpet (lub rajstop). Tak/Nie 17.Z powodu bólu pleców pokonuję pieszo tylko krótkie odległości. Tak/Nie 18.Z powodu bólu pleców sypiam mniej niż zwykle. Tak/Nie 19.Z powodu bólu pleców ubieram się z czyjąś pomocą. Tak/Nie 20.Z powodu bólu pleców większość dnia spędzam na siedząco. Tak/Nie 21.Z powodu bólu pleców unikam ciężkich prac domowych. Tak/Nie 22.Z powodu bólu pleców jestem bardziej drażliwy/a i nieprzyjemny/a wobec ludzi niż zwykle. Tak/Nie 23.Z powodu bólu pleców wchodzę po schodach wolniej niż zwykle. Tak/Nie 24.Z powodu bólu pleców większość dnia spędzam w łóżku. Tak/Nie |
Skala WOMAC (ang. Western Ontario and McMaster Universities Index of Osteoarthritis)
Jest wykorzystywana do oceny dolegliwości bólowych u pacjentów ze schorzeniami narządu ruchu, najczęściej z chorobą zwyrodnieniową stawów (biodrowych i kolanowych). Kwestionariusz składa się z 24 pytań i ocenia nasilenie bólu podczas wykonywania danych czynności, sztywność stawów oraz sprawność fizyczną pacjenta [9].
| Imię i nazwisko: | Data: | ||||
| Instrukcja: Proszę ocenić stopień trudności działania w każdej kategorii. | |||||
| Skala trudności: 0=brak 1=niewielka 2=umiarkowana 3=duża 4=ekstremalna Proszę zaznaczyć kółkiem jedną cyfrę obok każdej czynności | |||||
| Dolegliwości bólowe występujące podczas | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 1. chodzenia po płaskiej powierzchni | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 2. wchodzenie po schodach | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 3. leżenia w nocy w łóżku | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 4. odpoczynku (siedzenia lub leżenia) | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5. obciążania kończyny dolnej | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| Sztywność | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 1. sztywność poranna | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 2. sztywność występujące później w ciągu dnia | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| Aktywność fizyczna | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 1. schodzenie po schodach | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 2. wchodzenie po schodach | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 3. wstawanie z pozycji siedzącej | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 4. stanie | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5. schylanie się do podłogi | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 6. spacer po płaskiej powierzchni | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 7. wsiadanie/wysiadanie do/z samochodu | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 8. pójście po zakupy | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 9. zakładanie skarpetek | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 10. leżenie w łóżku | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 11. zdejmowanie skarpetek | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 12. podnoszenie się z łóżka | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 13. wchodzenie lub wychodzenie z wanny/ spod prysznica | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 14. siedzenie | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 15. wstawanie/siadanie z/na toalecie | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 16. ciężkie prace domowe | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 17. lekkie prace domowe | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| Wynik końcowy_____/96=______%
Komentarze |
|||||
Kwestionariusz MPQ (ang. McGill Pain Questionnaire)
Ocenia dolegliwości bólowe występujące u pacjenta wraz z oceną stanu emocjonalnego, co umożliwia dokładną ocenę stanu nie tylko fizycznego, ale również psychicznego. Kwestionariusz ma 3 części, w tym skalę NRS, 74 przymiotniki związane z wpływem dolegliwości bólowych na sferę poznawczą, emocjonalną oraz sensoryczną [10].
Standaryzowane kwestionariusze do oceny jakości życia
Istnieje wiele standaryzowanych kwestionariuszy wykorzystywanych do oceny jakości życia. Oceniają one między innymi nasilenie dolegliwości bólowych, codziennego funkcjonowanie, poziom energii oraz nastrój pacjentów. Należą do nich między innymi:
💉 Kwestionariusz SF-36 (ang. The Medical Outcomes Study 36-Items Short),
💉 Kwestionariusz skrócony (ang. The Short Form 12),
💉 SF-6D (ang. The Six-Dimensional Health State Classification Short Form 6D),
💉 Kwestionariusz europejski (ang. Euro-Quality of Life Questionnaire (EQ-5D),
💉 WHOQOL i WHOQOL-BREF [11].
Kwestionariusz bólu neuropatycznego NPQ
Kwestionariusz bólu neuropatycznego NPQ składa się z 12 pytań i jest wykorzystywany do oceny dolegliwości bólowych oraz różnicowania bólu neuropatycznego i receptorowego. Do oceny charakteru bólu wykorzystuje się również diagnostyczny kwestionariusz bólu neuropatycznego DN4 [12]. Skala LANSS (ang. The Leeds Assessment of Neuropathic Symptoms and Signs Scale) również służy do oceny bólu neuropatycznego [13].
| Skala oceny – 0-100 – 0 – brak bólu 100 – ból o największym nasileniu – Oceń swój ból – ……………………………
1.Ból palący 2.Nadwrażliwość na dotyk 3.Ból przeszywający 4.Drętwienie 5.Ból elektryczny 6.Mrowienie 7.Ból uciskający 8.Marznący ból 9.Jak nieprzyjemny jest twój zazwyczaj występujący ból 10.Jak przytłaczający jest twój zazwyczaj występujący ból 11.Nasilenie bólu z powodu dotyku 12.Nasilenie bólu z powodu zmiany pogody |
Kwestionariusz bólu neuropatycznego (DN4)
Więcej niż 4 odpowiedzi pozytywne sugeruje rozpoznanie bólu neuropatycznego.
| Wywiad z pacjentem | ||
| 1. Czy ból charakteryzuje się jedna lub kilkoma cechami poniżej | Tak | Nie |
| Pieczenie | ||
| Bolesne odczucie zimna | ||
| Wrażenie rażenia prądem | ||
| 2. Czy ból charakteryzuje się jedną lub kilkoma cechami poniżej na tym samym obszarze | Tak | Nie |
| mrowienie | ||
| kłucie | ||
| drętwienie | ||
| swędzenie | ||
| Badanie pacjenta | ||
| 3. Czy ból zlokalizowany jest w obszarze w którym badanie wykazuje: | Tak | Nie |
| Osłabienie czucia dotyku | ||
| Osłabienie czucia przy kłuciu | ||
| 4. Czy ból jest wywołany lub ulega nasileniu pod wpływem | Tak | Nie |
| Potarcia pędzelkiem | ||
Skala LANSS
Skala LANSS (ang. Leeds Assessment of Neuropathic Symptoms and Signs) zawiera 5 pozycji dotyczących objawów bólu. Pacjent odpowiada „tak” lub „nie” na następujące pytania:
1.Czy ból odczuwany jest, jako pieczenie, mrowienie, kłucie („ukłucie szpilek i igieł”)?
2.Czy skóra wygląda inaczej niż zwykle pod wpływem bólu?
3.Czy pacjent odczuwa nadmierną wrażliwość na dotyk?
4.Czy ból pojawia się nagle i bez wyraźnego powodu?
5.Czy ból zmienia temperaturę skóry?
Badanie przedmiotowe – obecność allodynii, badanie czucia dotyku za pomocą instrumentu (włókien) von Freya.
Liczba punktów równa 12/24 lub więcej wskazuje na neuropatyczny mechanizm bólu. Skala ta jest często wykorzystywana w przypadku chorych z nowotworami głowy i szyi.
Skala Doloplus-2
Skala Doloplus mierzy zmiany zachowania spowodowane bólem i często jest wykorzystywana w przypadku pacjentów znajdujących się pod opieką paliatywną. Kwestionariusz składa się z 10 pozycji oceniających reakcje somatyczne, psychomotoryczne oraz psychospołeczne. Jako próg bólu przyjęto uzyskanie 5 punktów (na 30 możliwych) [14].
| Kategoria | Opis | Punkty |
| REAKCJE SOMATYCZNE | ||
| Aktualne skargi pacjenta | brak dolegliwości | 0 |
| skargi wyłącznie po zapytaniu | 1 | |
| sporadyczne mimowolne skargi | 2 | |
| ciągłe mimowolne skargi | 3 | |
| Przyjmowanie obronnej pozycji ciała | pozycja dowolna | 0 |
| sporadyczne unikanie określonych pozycji | 1 | |
| ciągła pozycja obronna i elektywnie przybrana | 2 | |
| ciągłe poszukiwanie pozycji obronnej, bez skutku | 3 | |
| Ochrona bolesnych miejsc | brak | 0 |
| podjęte reakcje obronne, ale pacjent nie przeszkadza w badaniu i czynnościach pielęgnacyjnych | 1 | |
| reakcje obronne podczas badania i pielęgnacji | 2 | |
| reakcje obronne w spoczynku, bez jakichkolwiek czynności | 3 | |
| Wyraz twarzy (mimika) | normalny wyraz twarzy | 0 |
| mimika oznaczająca ból – podczas zbliżania się do pacjenta | 1 | |
| mimika oznaczająca ból – bez zbliżania się do pacjenta | 2 | |
| twarz bez wyrazu (pacjent nie mówi, wzrok ufiksowany w jednym miejscu) | 3 | |
| Sen | normalny sen | 0 |
| trudności z zasypianiem | 1 | |
| częste pobudzenie/niepokój | 2 | |
| bezsenność | 3 | |
| REAKCJE PSYCHOMOTORYCZNE | ||
| Aktywność: mycie/ubieranie | normalna aktywność | 0 |
| aktywność nieznacznie zaburzona (ostrożne działania, ale dokładne) | 1 | |
| aktywność znacznie zaburzona (mycie/ubieranie się niedokładne, pracochłonne) | 2 | |
| mycie i ubieranie wydają się niemożliwe | 3 | |
| Mobilność | niezmieniona | 0 |
| zwykła aktywność jest zredukowana (pacjent unika pewnych ruchów, skraca długość spaceru) | 1 | |
| aktywność i zdolność poruszania się, nawet przy pomocy, jest zredukowana | 2 | |
| brak aktywności ruchowej mimo zachęty | 3 | |
| REAKCJE PSYCHOSOCJALNE | ||
| Kontakt z otoczeniem | niezmieniony | 0 |
| wzmożony (pacjent oczekuje zainteresowania w niekonwencjonalny sposób) | 1 | |
| obniżony (pacjent odcina się od otoczenia) | 2 | |
| brak lub odmowa jakiejkolwiek formy komunikacji | 3 | |
| Życie społeczne | normalne (posiłki, udział w terapii) | 0 |
| branie udziału tylko po zachęceniu | 1 | |
| czasami odmowa udziału | 2 | |
| całkowita odmowa udziału w czymkolwiek | 3 | |
| Zaburzenia zachowania | normalne zachowanie | 0 |
| reakcja na monotonne i powtarzalne bodźce | 1 | |
| reakcja na każdy bodziec | 2 | |
| ciągłe zaburzenia zachowania mimo braku bodźców zewnętrznych | 3 | |
Ocena bólu u dzieci
Do oceny bólu u dzieci wykorzystuje się między innymi skalę bólu Wong-Baker’a, która opiera się na ilustracjach. Skala bólu określana jest na podstawie wyrazu twarzy przedstawionego na obrazku. Wykorzystuje się również skalę bólu czytaną z twarzy (faces pain scale revised) [15,16].
Skala bólu czytana z twarzy
Skala bólu Wong-Bakaer’a
Ocena bólu u noworodków i niemowląt
Do oceny bólu u noworodków i niemowląt wykorzystuje się między innymi następujące skale kliniczne:
-NIPS (ang. Neonatal Infant Pain Scale),
-N-PASS (ang. Neonatal Pain Agitation and Sedation Scale) ,
-SUN (ang. Scale for Use in Newborns),
-EDIN: Echelle de la Douleur Incomfort Nouveau-Né (Neonatal Pain and Discomfort Scale),
-BPSN (ang. Bernese Pain Scale for Neonates),
-DAN (ang. Douleur Aidue de Nouveau-ne),
-PIPP (ang. Premature infant pain profile),
-skalę CRIES, skalę COMFORT,
-skalę FLACC (ang. Face, Legs, Activity, Cry, Consolability),
-ocenę wyrazu twarzy – m.in. FACS (ang. Facial Action Coding System), NFCS (ang. Neonatal Facial Coding System), CFCS (ang. Child Facial Coding System), MAX (ang. Maximally Discriminative Facial Movement Coding System) [15].
Skala PIPP
| 0 | 1 | 2 | 3 | ||
| Wiek od poczęcia | 36 tygodni i więcej | 32-35 tygodni, 6 dni | 28-31 tygodni, 6 dni | < 28 tygodni | |
| Obserwacja przez 15 s. | Zachowanie | Aktywne/nie śpi | Ciche/nie śpi | Aktywne/śpi | Ciche/śpi |
| Oczy otwarte | Oczy otwarte | Oczy zamknięte | Oczy zamknięte | ||
| Zmiana wyrazu twarzy | Brak zmiany wyrazu twarzy | Zmiana wyrazu twarzy | Brak zmiany wyrazu twarzy | ||
| Obserwacja przez 30 s. | Tętno | Wzrost o 0-4 u/min | Wzrost o 5-14 u/min | Wzrost o 15-24 u/min | Wzrost >25 u/min |
| Wysycenie hemoglobiny tlenem | Spadek o 0-2,4% | Minimalny spadek o 2,5-4,9% | Umiarkowany spadek o 5-7,4% | Maksymalny spadek o 7,5 i więcej | |
| Uniesienie brwi | 0-9% czasu | 10-39% czasu | 40-69% czasu | 70% czasu i dłużej | |
| Zaciśnięcie powiek | 0-9% czasu | 10-39% czasu | 40-69% czasu | 70% czasu i dłużej | |
| Bruzda nosowowargowa | 0-9% czasu | 10-39% czasu | 40-69% czasu | 70% czasu i dłużej | |
Skala NFCS
| Symptom | Brak | Pojawił się |
| Marszczenie brwi | 0 | 1 |
| Oczy zamknięte, ściśnięte | 0 | 1 |
| Pogłębiony fałd nosowo-wargowy | 0 | 1 |
| Otwarte usta | 0 | 1 |
| Pionowe rozciągnięcie ust | 0 | 1 |
| Poziome rozciągnięcie ust | 0 | 1 |
| Naprężony język | 0 | 1 |
| Drżenie bródki | 0 | 1 |
| Zacięte wargi | 0 | 1 |
| Pogrubienie języka (u noworodków donoszonych oznacza brak bólu) | 0 | 1 |
Skala EDIN
| 0 | 1 | 2 | 3 | |
| Wyraz twarzy | Zrelaksowana | Przejściowe grymasy (zacięte wargi,drżąca broda) | Częste, utrzymujące się frymasy | Ciąły grymas oznaczający płacz LUB bez wyrazu |
| Ruchy ciała | Zrelaksowane ruchy | Przejściowe napięcia, często w ciszy | Często pobudzone, daje się uspokoić | Ciągłe pobudzenie ze skurczami palców u rąk i nóg, sztywność mięśni LUB rzadkie, powolne ruchy, wyczerpanie |
| Jakość snu | Łatwo zasypia | Zasypia z trudnością | Częste, spontaniczne pobudzenie, niespokojny sen | Brak snu |
| Jakość kontaktu z pielęgniarkami | Uśmiech, zwraca uwagę na głos | Przejściowe napięcie w kontakcie z personelem | Trudności w komunikacji, reaguje płaczem na minimalną stymulację | Nie chce kontaktu, brak interakcji, pojękuje bez przyczyny |
| Możliwość ukojenia | Ciche, zrelaksowane | Szybko uspokaja sie w reakcji na głos/ssanie | Trudno się uspokaja | „Niepocieszony”, ssie łapczywie |
Skala FLACC
| Ocena | |||
| Kategoria | 0 | 1 | 2 |
| Wyraz twarzy (Face) | Buzia bez szczególnego wyrazu twarzy lub uśmiechnięta | Okresowe grymasy, marszczenie brwi, markotna, niezainteresowana | Częste lub stałe grymasy, drżąca bródka |
| Ułożenie nóg (Legs) | Swobodne, zrelaksowane | Niespokojne, napięte | Kopanie, podciąganie nóg |
| Aktywność (Activity) | Leży cicho w normalnej pozycji, łatwo się porusza | Wierci się, przesuwa do przodu/ tyłu, napięty | Wygina się, sztywnieje, szarpie się |
| Płacz (Cry) | Nie płacze | Popłakuje, jęczy, kwili | Płacze cały czas, łka lub krzyczy |
| Możliwość ukojenia (Consolability) | Spokojne i zadowolone | Daje się uspokoić głaskaniem, przytulaniem, mówieniem do niego, ale niespokojne | Trudno utulić |
Skala COMFORT
| Parametr | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| Czuwanie | Śpi głęboko | Śpi płytko | Śpiący | Czuwa | Pobudzony |
| Nastrój | Spokojny | Lekko zaniepokojony | Niespokojny | Bardzo niespokojny | Panika |
| Reakcja na oddech respiratorowy | Nie kaszle, nie wykazuje spontanicznej aktywności oddechowej | Spontaniczna wentylacja z brakiem lub niewielką reakcją na oddech respiratorowy | Okresowy kaszel lub sprzeciwianie się oddechowi respiratorowemu | Aktywne oddechy przeciw oddechowi respiratorowemu lub regularny kaszel | Walka z oddechem respiratorowym, kaszel lub dławienie się |
| Poruszanie się | Nie porusza się | Okresowe, niewielkie ruchy | Częste, niewielkie ruchy | Energiczne ruchy ograniczone do kończyn | Energiczne ruchy całym ciałem |
| Napięcie mięśni | Wiotki, brak napięcia mięśni | Obniżone | Prawidłowe | Wzmożone zgięcie palców rąk i nóg | Skrajna sztywność mięśni ze zgięciem palców dłoni i stóp |
| Mimika twarzy | Mięśnie twarzy zrelaksowane | Prawidłowy tonus mięśni twarzy | Widoczne napięcie w niektórych mięśniach twarzy | Napięcie widoczne we wszystkich mięśniach twarzy | Twarz wykrzywiona w grymasie |
| Średnie ciśnienie tętnicze (MAP) (w stosunku do wartości przedoperacyjnych) | Niższe | W normie | Wzrost o 15% od czasu do czasu (1–3 razy w czasie obserwacji) | Wzrost często o >15% (>3 razy w czasie obserwacji) | Stale podwyższone o >15% |
| Częstość akcji serca (HR) (w stosunku do wartości przedoperacyjnych) | Niższe | W normie | Wzrost o 15% od czasu do czasu (1–3 razy w czasie obserwacji) | Wzrost często o >15% (>3 razy w czasie obserwacji) | Stale podwyższone o >15% |
Skala CRIES
| Parametr | 0 | 1 | 2 |
| Płacz (Crying) | Nie płacze | Głośny płacz | Nie daje się uspokoić |
| Zapotrzebowanie na dodatkową podaż tlenu dla saturacji >95% (wg oceny pulsoksymetrycznej) (Requires O₂ for oxygen saturation >95%) | Nie wymaga | FiO₂ <30% | FiO₂ >30% |
| Objawy życiowe (tętno, ciśnienie) (Increased vital signs) | Na poziomie przedoperacyjnym | Wzrost o <20% wartości przedoperacyjnych | Wzrost o >20% wartości przedoperacyjnych |
| Wyraz twarzy (Expression) | Normalny | Krzywi się | Krzywi się, stęka, pojękuje |
| Wzorzec snu (Sleeplessness) | Prawidłowy | Często się budzi | Nie śpi |
Skala NIPS
| Parametr | 0 | 1 | 2 |
| Wyraz twarzy | Zrelaksowany | Grymas | |
| Płacz | Nie płacze | Kwili | Płacze |
| Wzorzec oddechu | Zrelaksowany | Zmiany w oddychaniu | |
| Ułożenie rąk | Spokojne | Napięte | |
| Zrelaksowane | Rozciągnięte | ||
| Ułożenie nóg | Spokojne | Napięte | |
| Zrelaksowane | Rozciągnięte | ||
| Stan pobudzenia | Śpi | Grymasi | |
| Obudzone |
Behawioralna Skala Oceny Bólu (ang. Behavioural Pain Scale – BPS) oraz Critical Care Pain Observation Tool (CPOT)
Skale wykorzystane w ocenia bólu, miedzy innymi u pacjentów hospitalizowanych zaintubowanych na Oddziale Intensywnej Terapii. Skale oceniają między innymi wyraz twarzy, ruchy ciała, napięcie mięśniowe, wentylację [17,18,19].
Behawioralna Skala Oceny Bólu (BPS)
| Kategoria (domena) | 1 pkt | 2 pkt | 3 pkt | 4 pkt |
| Wyraz twarzy | Rozluźniony, naturalny, spokojny wyraz twarzy | Obniżenie brwi | Napięcie / przymrużenie powiek (mięśnie okrężne oka) | Dodatkowo: zaciskanie powiek, marszczenie nosa, uniesienie górnej wargi, zagryzanie rurki. Intensywnie nasilone wszystkie objawy. Grymasy całej twarzy. |
| Kończyny górne | Bez ruchu, naturalny ruch | Częściowo zgięte, spokojny ruch w kierunku bodźca bólowego, dotyka bolące miejsce | Zgięte w pełnym zakresie wraz z zaciskaniem palców/pięści | Silnie przykurczone, wzmożone napięcie w obrębie kończyn górnych, „broni się” intensywnie, próbuje usunąć rurkę lub linie naczyniowe |
| Synchronizacja z respiratorem (tolerancja wentylacji mechanicznej) | Toleruje wentylację. Oddech płynny. Pacjent spokojny. Zapis kapnograficzny w „normie dla pacjenta”. | Kaszle sporadycznie. Toleruje wentylację przez większość czasu. Zapis kapnograficzny wraca do „normy dla pacjenta” zaraz po kaszlu. | „Kłóci się z respiratorem”. Kaszle często. Zapis kapnograficzny zaburzony przez większość czasu. | Niezdolny do kontrolowania oddechu. Wymagana interwencja lekarza (zmiana nastawów respiratora). |
Critical Care Pain Observation Tool (CPOT)
| Wskaźnik | Opis | Ocena | Punkty |
| Wyraz twarzy | Nie widać napięcia mięśniowego | Zrelaksowany, neutralny | 0 |
| Marszczenie czoła, obniżanie brwi, zaciskanie powiek, unoszenie kącika ust | Napięty | 1 | |
| Wszystkie powyższe ruchy twarzy plus zaciskanie powiek z całej siły | Grymas | 2 | |
| Ruchy ciała | Zupełnie się nie porusza (nie oznacza to braku bólu) | Brak ruchu | 0 |
| Powolne, ostrożne ruchy, dotykanie lub pocieranie bolesnego miejsca, ruchami próbuje zwracać na siebie uwagę | Ochrona | 1 | |
| Pociąga za rurkę intubacyjną, próbuje siadać, porusza kończynami/jest niespokojny, nie spełnia poleceń, uderza personel, próbuje wychodzić z łóżka | Niepokój | 2 | |
| Napięcie mięśniowe (oceniane przez bierne ruchy zgięciowe i wyprostne kończyn górnych) | Nie stawia oporu podczas ruchów biernych | Zrelaksowany | 0 |
| Stawia opór podczas ruchów biernych | Napięty, sztywny | 1 | |
| Silny opór podczas ruchów biernych, bez możliwości ich zakończenia | Bardzo napięty lub sztywny | 2 | |
| Współpraca z respiratorem (pacjenci zaintubowani) | Bez aktywacji alarmów, łatwa wentylacja | Toleruje respirator lub poruszanie się | 0 |
| Alarmy wyłączają się samoczynnie | Kaszle, ale toleruje respirator | 1 | |
| Asynchronia: blokuje wentylację, częsta aktywacja alarmów | „Kłóci się” z respiratorem | 2 | |
| Wokalizacja (pacjenci ekstubowani) | Mówi normalnym tonem głosu lub nie wydaje dźwięku | Mówi normalnym tonem głosu lub nie wydaje dźwięku | 0 |
| Wzdycha, jęczy | Wzdycha, jęczy | 1 | |
| Płacze, szlocha | Płacze, szlocha | 2 | |
| Łącznie | 0-8 |
OLD CARTS
Pomocne przy ocenie bólu może również okazać się wykorzystanie akronimu OLD CARTS [20-21].
| O = ONSET – początek (np. nagły, chroniczny)
L = LOCATION – lokalizacja D = DURATION – czas trwania C = CHARAKTER – charakter (np. kłujący, tępy) A = AGGRAVATING – czynniki nasilające R = RELIEVING – czynniki łagodzące T = TIMING – częstotliwość S = SEVERITY – nasilenie |
OPQRST
OPQRST to kolejny schemat służący do oceny bólu [20-21].
| O = Onset – Początek – kiedy ból się pojawił – czy był nagły, czy narastał stopniowo?
P = Provocation / Palliation – czynniki wywołujące lub łagodzące – co nasila ból, a co go zmniejsza? Q = Quality – Charakter bólu – czy ból jest kłujący, tępy, piekący, pulsujący itp.? R = Region / Radiation – lokalizacja i promieniowanie – gdzie dokładnie boli? Czy ból promieniuje w inne miejsca? S = Severity – nasilenie bólu – jak silny jest ból? (np. w skali NRS od 0 do 10) T = Time – czas trwania i zmienność – jak długo trwa ból? Czy się nasila, czy ustępuje? |
CHEST PAIN
CHEST PAIN to narzędzie wspomagające ocenę bólu w klatce piersiowej, które pomaga zebrać szczegółowy wywiad dotyczący charakteru, lokalizacji, nasilenia i czynników towarzyszących dolegliwościom bólowym u pacjenta [20-21].
| C = Commenced when – Początek
H = History / Risk factors – Wywiad i czynniki ryzyka E = Extra symptoms – Dodatkowe objawy S = Stays / Radiates – Lokalizacja i promieniowanie T = Timing – Czas trwania i częstotliwość P = Place – Miejsce A = Alleviates / Aggravates – Czynniki łagodzące i nasilające I = Intensity – Nasilenie bólu N = Nature – Charakter bólu |
SOCRATES
Skala SOCRATES to kolejna skala, która służy do systematycznej oceny bólu, umożliwiając określenie jego lokalizacji, charakteru, nasilenia i czynników wpływających na jego przebieg [22].
| S = Site – Strona / lokalizacja bólu
O = Onset – Początek bólu C = Character – Charakter bólu R = Radiation – Promieniowanie bólu A = Associations – Objawy towarzyszące T = Time course – Czas trwania i przebieg bólu E = Exacerbating and relieving factors – Czynniki nasilające i łagodzące ból S = Severity – Nasilenie bólu |
Źródła:
1. Sung Y., Wu J. The Visual Analogue Scale for Rating, Ranking and Paired-Comparison (VAS-RRP): A new technique for psychological measurement, Behavior Research Methods, Springer. 2018:1-22.
2. Delgado DA., Lambert BS., Boutris N., McCulloch PC., Robbins AB., Moreno MR., Harris JD. Validation of Digital Visual Analog Scale Pain Scoring With a Traditional Paper-based Visual Analog Scale in Adults. J Am Acad Orthop Surg Glob Res Rev. 2018;23;2(3):e088.
3. Yesilyurt M. Evaluation of Patients Using Numeric Pain-Rating Scales, International Journal of Caring Sciences. 2021;14(2):890-898.
4. Verbal rating scale – Research Gate.
5. wolińska J., Weres A., Wyszyńska J. One-Year Follow-Up of Spa Treatment in Older Patients with Osteoarthritis: A Prospective, Single Group Study. Biomed Res Int. 2018;2:7492106.
6. Bosdet L., Herron K., Williams ACC. Exploration of Hospital Inpatients’ Use of the Verbal Rating Scale of Pain. Front Pain Res (Lausanne). 2021;18(2):723520.
7. Radzimińska A., Strączyńska A., Weber-Rajek M., Czerniachowska I. Oswestry Disability Index (ODI) – a Method for Assessing the Effectiveness of Physical Therapy in Patients with Low Back Pain, 2018.
8. Jenks, A., Hoekstra, T., van Tulder, M., Ostelo, R. W., Rubinstein, S. M., Chiarotto, A. Disability Questionnaire, Oswestry Disability Index, and Quebec Back Pain Disability Scale: Which Has Superior Measurement Properties in Older Adults With Low Back Pain? Journal of Orthopaedic and Sports Physical Therapy. 2022;52(7):457-469.
9. Kim MJ., Kang BH., Park SH., Kim B., Lee GY., Seo YM., Park KS., Yoo JI. Association of the Western Ontario and McMaster Universities Osteoarthritis Index (WOMAC) with Muscle Strength in Community-Dwelling Elderly with Knee Osteoarthritis. Int J Environ Res Public Health. 2020;27;17(7):2260.
10. Tokar D. Revisiting the factor structure of the Short FormMcGill Pain Questionnaire-2 (SF-MPQ-2): Evidence for a bifactor model in individuals with Chiari malformation, PLoS ONE. 2023, 18(10): e0287208.
11. Cieślik B. Przegląd wybranych kwestionariuszy oceny jakości życia, Acta Bio-Optica et Informatica Medica Inżynieria Biomedyczna. 2015;21(2).
12. Szewczyk A. Translation and cross-cultural adaptation of Polish version of Neuropathic Pain Questionnaire (NPQ-PL) and its comparisons with different questionnaires, Neurologia i Neurochirurgia Polska. 2024;58(1).
13. Janecki M. Behawioralna ocena bólu u pacjentów z zaawansowaną chorobą nowotworową objętych stacjonarną opieką paliatywną, Medycyna Paliatywna. 2009; 1:27-32.
14. Rutherford C., Nixon JE. The Leeds Assessment of Neuropathic Symptoms and Signs Scale (LANSS) is not an adequate outcome measure of pressure ulcer-related neuropathic pain. European Journal of Pain. 2016;20(10):1710-1720.
15. Pabis E. Metody oceny natężenia bólu pooperacyjnego u dzieci, Problemy Pielęgniarstwa. 2011;19(1):122–129.
16.Rozalska-Walaszek I., Aftyka A. Metody monitorowania bólu u noworodków i niemowląt. Pielęgniarstwo XXI wieku 2014;2(47):29-33.
17. Gutysz-Wojnicka A. Ocena bólu za pomocą polskiej wersji Behawioralnej Skali Oceny Bólu (BPS) u pacjentów w sedacji, wentylowanych mechanicznie, Ból. 2016,;17(3): 27-35.
18.Gutysz-Wojnicka A., Ozga D., Onichimowski D., Mayzner-Zawadzka E. Ocena bólu za pomocą polskiej wersji Behawioralnej Skali Oceny Bólu (BPS) u pacjentów w sedacji, wentylowanych mechanicznie. Ból 2016;17(3):37-35.
19.Kotfis K., Zegan-Barańska M., Szydłowski Ł., Żukowski M., Ely EW. Metody oceny natężenia bólu u dorosłych pacjentów oddziałów intensywnej terapii — polska wersja językowa narzędzia CPOT (Critical Care Pain Observation Tool) i BPS (Behavioral Pain Scale). Anestezjologia Intensywna Terapia 2017;49(1):70-76.
20. Kuklik D.Dobrą praktyką jest leczenie bólu, 2020;2.
21. Podręcznik szkoleniowy dla uczestników/uczestniczek kursu specjalistycznego wywiad i badanie fizykalne dla pielęgniarek i położnych. Wsparcie kształcenia podyplomowego pielęgniarek i położnych w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014 – 2020 (PO WER 2014-2020).
22. Nursing Practice Review Pain management. The importance of assessing pain in adults. EMAP Publishing 2015.