Stan odżywienia jest jednym z podstawowych elementów oceny ogólnego stanu zdrowia pacjenta przez pielęgniarkę. W tym wpisie znajdziesz przegląd metod oceny, przydatne skale i notatki.
Cel oceny stanu odżywienia
Ocena stanu odżywienia pacjenta pozwala na wczesne wykrycie niedożywienia lub otyłości oraz zaplanowanie odpowiedniego postępowania żywieniowego.
Jest szczególnie istotna u pacjentów hospitalizowanych, u których niedożywienie może zwiększać ryzyko powikłań i niekorzystnie wpływać na proces leczenia.
Metody oceny stanu odżywienia
Ocena stanu odżywienia obejmuje zarówno metody przesiewowe (screening), pozwalające szybko określić ryzyko niedożywienia, jak i pogłębioną ocenę diagnostyczną, której celem jest potwierdzenie niedożywienia i określenie jego stopnia.
W praktyce uwzględnia się przede wszystkim:
→ szczegółowy wywiad żywieniowy i chorobowy,
→ badanie fizykalne,
→ pomiary antropometryczne,
→ wybrane wskaźniki laboratoryjne,
→ standaryzowane skale oceny stanu odżywienia.
Wywiad żywieniowy i badanie fizykalne
Wywiad żywieniowy stanowi podstawę oceny sposobu odżywiania pacjenta. Warto zwrócić uwagę na:
→ sposób i regularność odżywiania,
→ rodzaj i ilość spożywanych posiłków,
→ trudności w przyjmowaniu pokarmów i płynów,
→ zaburzenia apetytu,
→ stosowane diety i ograniczenia żywieniowe,
→ niezamierzoną utratę masy ciała.
Badanie fizykalne obejmuje m.in. ocenę:
→ tkanki podskórnej – ubytki tkanki tłuszczowej,
→ muskulatury – zmniejszenie masy mięśniowej,
→ osłabienia siły mięśniowej,
→ występowanie obrzęków,
→ stanu skóry – suchość, łuszczenie, wybroczyny, łatwe siniaczenie,
→ włosów i paznokci – łamliwość,
→ błon śluzowych i jamy ustnej – np. zajady w kącikach ust,
→ podstawowych parametrów życiowych, w tym ciśnienia tętniczego i tętna.
Pomiary antropometryczne
Do podstawowych pomiarów antropometrycznych wykorzystywanych w ocenie stanu odżywienia należą:
→ masa ciała i wzrost – obliczenie BMI,
→ obwód ramienia w połowie jego długości,
→ grubość fałdu skórno-tłuszczowego nad mięśniem trójgłowym ramienia (mierzona fałdomierzem),
→ analiza składu ciała metodą bioimpedancji elektrycznej (BIA).
Skale przesiewowe ryzyka niedożywienia
Do najczęściej stosowanych narzędzi należą:
→ NRS 2002 (Nutritional Risk Screening 2002),
→ SGA (Subjective Global Assessment),
→ NRI (Nutritional Risk Index),
→ MNA (Mini Nutritional Assessment) – szczególnie przydatna w ocenie osób starszych,
→ MUST (Malnutrition Universal Screening Tool).
Kwestionariusze SGA i NRS-2002 możesz pobrać m.in. na stronie Polskiego Towarzystwa Żywienia Pozajelitowego, Dojelitowego i Metabolizmu.
NRI
Pozwala określić ryzyko i stopień niedożywienia na podstawie poziomu albumin i utraty masy ciała.
Wzór: NRI = (1,489 × albumina [g/L]) + (41,7 × aktualna masa / wyjściowa masa [\%])
Wynik interpretuje się następująco:
| Wartość NRI | Interpretacja |
| >100 | Brak niedożywienia |
| 97,5–100 | Niedożywienie lekkiego stopnia |
| 83,5–97,4 | Niedożywienie umiarkowane |
| <83,5 | Niedożywienie ciężkie |
Wskaźniki laboratoryjne
Badania laboratoryjne mogą uzupełniać ocenę stanu odżywienia. Pojedyncze parametry nie powinny być traktowane jako samodzielne testy diagnostyczne niedożywienia. Do ocenianych wskaźników należą m.in:
→ albumina,
→ prealbumina,
→ transferyna,
→ całkowita liczba limfocytów (CLL)
→ CRP,
→ markery: stężenie żelaza, kwasu foliowego, witaminy B12, witaminy D, wapnia, cynku itd.
Niedożywienie – definicja, rozpoznanie, rodzaje, stopnie
Niedożywienie – definicja
Niedożywienie (malnutrition) to stan wynikający z niewystarczającego spożycia lub wchłaniania składników odżywczych, prowadzący do niekorzystnych zmian w składzie ciała oraz upośledzenia funkcjonowania organizmu. W konsekwencji, może negatywnie wpływać na przebieg i wyniki leczenia choroby podstawowej.
Niedożywienie – rozpoznanie i stopnie
Rozpoznanie niedożywienia opiera się na ocenie:
→ zmian masy ciała (niezamierzona utrata masy ciała),
→ BMI,
→ niedoborów żywieniowych.
ESPEN 2015 i GLIM 2019 wyróżniają w diagnostyce:
→ kryteria fenotypowe – niska masa ciała, utrata masy ciała, zmniejszenie beztłuszczowej masy ciała,
→ kryteria etiologiczne – obniżony pobór lub wchłanianie pokarmu i/lub stan zapalny.
Niedożywienie można podzielić na lekkie, umiarkowane, ciężkie. Stopień niedożywienia ocenia się na podstawie kilku parametrów, m.in. BMI, albumin, % utraty masy ciała. Wyniki należy interpretować łącznie z innymi danymi klinicznymi.
→ utrata masy ciała w ciągu 3–6 miesięcy – <5% – lekkie, 5–10% umiarkowane, >10% ciężkie,
→ wartość BMI – 17–18,4 – lekkie, 16–16,9 – umiarkowane, <16 – ciężkie,
→ albumina – 3,0–3,4 g/dl – lekkie, 2,1–2,9 umiarkowane, <2,1 ciężkie,
→ wskazanie do interwencji żywieniowej w praktyce klinicznej – BMI <18,5 lub <20 u osób >65 r.ż. lub niezamierzona utrata masy ciała >10%,
Wg wytycznych ESPEN, niedożywienie definiuje się gdy:
→ BMI <18,5
lub
→ niezamierzona utrata masy ciała >5% lub >10% przy BMI <20
lub
→ niska beztłuszczowa masa ciała.
Niedożywienie – rodzaje
Niedożywienie dzieli się na białkowo-energetyczne, wybiórcze oraz mieszane (marazmiczno-kwashiorkorowe). Niedożywienie białkowo-energetyczne można podzielić dalej na kwashiorkor i marazm.
| Postać | Charakterystyka |
| Marazm | -wynik długotrwałego głodzenia,
-niedobór energii i białka, -wyniszczenie, zapadnięte policzki, utrata masy tłuszczowej i mięśniowej, -zwykle bez obrzęków. |
| Kwashiorkor | -typu obrzękowego,
-w wyniku ciężkiego stresu katabolicznego (np. duży uraz, operacja, sepsa), -hipoalbuminemia, -często hepatomegalia. |
| Postać mieszana | -łączy cechy marazmu i kwashiorkoru,
-u przewlekle niedożywionego pacjenta z marazmem, u którego doszło do stresu katabolicznego. |
Skale kliniczne do oceny pacjenta
Jeżeli masz ochotę na więcej podsumowań dotyczących oceny stanu pacjenta, zerknij na skale oceny bólu, skale oceny ran i odleżyn, przydatne skale do oceny pacjenta, skale oceny sprawności funkcjonalnej oraz do bazy skal.
Może przyda Ci się bezpłatny pakiet praktycznych skal klinicznych w pielęgniarstwie w formie przejrzystych infografik? 😉
| Jasne, że się przyda! Pobieram PDF! |
Źródła:
1.Zierkiewicz D. Podręcznik szkoleniowy do kursu specjalistycznego. Żywienie dojelitowe i pozajelitowe dla pielęgniarek. Warszawa 2025.
2.Bharadwaj S, Ginoya S, Tandon P, Gohel TD, Guirguis J, Vallabh H, Jevenn A, Hanouneh I. Malnutrition: laboratory markers vs nutritional assessment. Gastroenterol Rep (Oxf). 2016 Nov;4(4):272-280.
3.De Chicco RS, Matarase LE, Seidner D, Steiger E. Biochemical assessment and monitoring of nutritional status. [w]: R. Latifi, J.S. Dudrick (ed.): The biology and practice of current nutritional support. Landes Bioscience, 2003.
4.Łapiński TW., Łapińska M. Nutritional status in patients with liver cirrhosis. Clin Exp Hepatol. 2019;20;5(1):30–34.
5.Ścisło L, Walewska E, Kłęk S, Szczepanik AM, Orzeł-Nowak A, Czupryna A, Kulig J. Ocena stanu odżywienia a występowanie powikłań u pacjentów po resekcji żołądka. Problemy Pielęgniarstwa 2014; 22(3):361–366.
6.Jak ocenić stan odżywienia pacjentów w szpitalu? https://polspen.pl/jak-ocenic-stan/
7.Jak ocenić stan odżywienia pacjentów w szpitalu? https://polspen.pl/jak-ocenic-stan/
8.Kawalec-Kajstura E., Rewiuk K., Puto G., Padykuła M., Reczek A. Kompleksowa ocena stanu odżywienia osób starszych – wybrane metody i narzędzia. Gerontologia Polska 2019;27:59-65. 26.
9.Nuttall FQ. Body Mass Index. Nutr Today. 2015;50(3):117–128.
10.Kondrup J, Rasmussen H y Hamberg O & Stanga Z. Nutritional risk screening (NRS 2002): a new method based on an analysis of controlled clinical trials. Clin Nutr. 2003;22(3):321-336.
11.Vellas B, Villars H, Abellan G, et al. Overview of the MNA® – Its History and Challenges. J Nutr Health Aging. 2006; 10: 456-465.
12. Rubenstein LZ, Harker JO, Salva A, Guigoz Y, Vellas B. Screening for Undernutrition in Geriatric Practice: Developing the Short-Form Mini Nutritional Assessment (MNA-SF). J. Geront. 2001; 56A: M366-377
13. Guigoz Y. The Mini-Nutritional Assessment (MNA®) Review of the Literature – What does it tell us? J Nutr Health Aging. 2006; 10: 466-487. 4.Ocena stanu odżywienia Mini Nutritional Assessment – MNA® https://www.mna-elderly.com/sites/default/files/2021-10/MNA-polish.pdf. 1
14. Cierzniakowska K., Szewczyk MT., Kozłowska E., Banaszkiewicz Z., Popow A., Mościcka P., i wsp. Ocena stanu odżywienia chorych w podeszłym wieku hospitalizowanych na oddziale chirurgicznym. Pielęgniarstwo Chirurgiczne i Angiologiczne 2017;11(2):61–6.15.
15.Skala MUST ocena ryzyka niedożywienia u dorosłych https://remedium.md/kalkulatory/choroby-wewnetrzne/skala-must-ocena-ryzyka-niedozywienia-u-doroslych.
16.Kokkinakis S., Venianaki M., Petra G. et al.: A Comparison of the Malnutrition Universal Screening Tool (MUST) and the Mini Nutritional Assessment-Short Form (MNA-SF) Tool for Older Patients Undergoing General Surgery. J Clin Med., 2021; 10(24): 5860.
17.Jaglarz-Biały K., Kłęk S., Konturek A. Przesiewowa ocena stanu odżywienia – charakterystyka prognostycznych skal odżywienia w codziennej praktyce lekarskiej. POL PRZEGL CHIR 2025: 97 (1): 64-77.
18.https://wypielegnowane.pl/baza-skal/skala-sga/Przesiewowa%20Ocena%20Stanu%20Od%C5%BCywienia%20%E2%80%93%20kluczowy%20krok%20w%20leczeniu%20%C5%BCywieniowym%20https://ptzk.pl/przesiewowa-ocena-stanu-odzywienia-kluczowy-krok-w-leczeniu-zywieniowym/
19.Fu Z., Zhang R., Wang K., Cong M et al. Development and validation of a Modified Patient‐Generated Subjective Global Assessment as a nutritional assessment tool in cancer patients. Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle 2021; 13(1).
20.Nadulska AM, Florek-Łuszczki M. Niedożywienie w otyłości. Medycyna Środowiskowa – Environmental Medicine 2022;25(3–4):35–39.