Modele opieki pielęgniarskiej stanowią ramy określające sposób organizacji oraz świadczenia opieki przez pielęgniarki. W tym wpisie znajdziesz informacje na temat kluczowych twórców oraz główne założenia wybranych teorii pielęgnowania. 

🎯Spis treści:

Teorie pielęgnowania

Teoria środowiskowa Florence Nightingale

Teoria relacji interpersonalnych Hildegard Peplau

Teoria potrzeb Virginii Henderson

Teoria 21 problemów pielęgnacyjnych Faye Abdellah

Model behawioralny Dorothy Johnson

Teoria deficytu samoopieki Dorothei Orem

Teoria osiągania celów Imogene King

Teoria Betty Neuman

Model adaptacyjny Callisty Roy

Model humanistycznej troskliwości Jean Watson

Teorie pielęgnowania w pigułce – tabela

Modele opieki pielęgniarskiej – darmowy PDF

Na zakończenie możesz pobrać „teorie pielęgnowania w pigułce” – zestawione w czytelnej tabeli w formacie PDF. 🙂

Czym są teorie pielęgnowania?

Teorie pielęgnowania to uporządkowane koncepcje, które wyjaśniają, na czym polega pielęgniarstwo, jakie działania podejmują pielęgniarki oraz z jakich powodów je wykonują.

Stanowią one fundament wiedzy i praktyki w dziedzinie pielęgniarstwa, pomagając lepiej zrozumieć istotę zawodu oraz ukierunkować codzienną pracę pielęgniarek w sposób bardziej świadomy i precyzyjny.

Na przestrzeni lat, wraz z rozwojem zawodu pielęgniarki i poszerzaniem zakresu ich kompetencji, powstało wiele teorii pielęgnowania. Każda z nich stanowi próbę zrozumienia istoty pielęgnowania, definiując na swój sposób kluczowe pojęcia, takie jak osoba, zdrowie, pielęgniarstwo i środowisko.

Teorie te nie tylko wspierają praktykę kliniczną, ale także rozwój naukowy pielęgniarstwa i edukację zawodową. Do najważniejszych autorek i koncepcji teoretycznych pielęgniarstwa zaliczają się:

💊 Florence Nightingale – Teoria środowiskowa 

💊 Hildegard Peplau – Teoria relacji interpersonalnych

💊 Virginia Henderson – Teoria potrzeb człowieka w pielęgniarstwie

💊 Faye Abdellah – Teoria 21 problemów pielęgnacyjnych 

💊 Lydia Hall – Teoria opieki, leczenia i istoty 

💊 Dorothea Orem – Teoria deficytu samoopieki

💊 Myra Estrin Levine – Model zachowania energii

💊 Dorothy Johnson – Model systemu behawioralnego 

💊 Imogene King – Teoria osiągania celów

💊 Martha Rogers – Nauka o jedności istoty ludzkiej 

💊 Betty Neuman – Model Systemów Neuman

💊 Callista Roy – Model adaptacyjny pielęgniarstwa

💊 Madeleine Leininger – Teoria pielęgniarstwa transkulturowego

💊 Jean Watson – Model humanistycznej troskliwości

💊 Nola Pender – Model promocji zdrowia 

Teoria środowiskowa Florence Nightingale

Florence Nightingale (1820–1910) uznawana jest za prekursorkę nowoczesnego pielęgniarstwa i jedną z najbardziej wpływowych postaci w historii tej profesji. Jej zaangażowanie w poprawę warunków opieki nad pacjentami, zwłaszcza podczas wojny krymskiej, przyczyniło się do głębokich przemian w praktyce pielęgniarskiej.

Nightingale była pierwszą teoretyczką pielęgniarstwa – twórczynią Teorii Środowiskowej. Poniżej podano kluczowe definicje w ujęciu autorki:

💉Pielęgniarstwo to działanie polegające na wykorzystaniu środowiska pacjenta w taki sposób, aby wspierać jego powrót do zdrowia. Oznacza to, że pielęgniarstwo to świadome kształtowanie otoczenia pacjenta, mające na celu stworzenie jak najlepszych warunków do zdrowienia. Teoria zakłada, że czynniki zewnętrzne związane z otoczeniem pacjenta wpływają na jego życie, procesy biologiczne, fizjologiczne oraz rozwój. Pielęgniarstwo powinno oznaczać umiejętne wykorzystanie świeżego powietrza, światła, odpowiedniej temperatury, czystości, ciszy oraz właściwego doboru diety – wszystko to z poszanowaniem zasady minimalnego obciążania sił witalnych pacjenta.

💉Osoba – Nightingale nie przedstawia konkretnej definicji. Jednostki są definiowane w odniesieniu do środowiska i wpływu środowiska na jednostki.

💉 Środowisko – Autorka podkreśla w swoich pismach środowisko fizyczne. Wszystko, co otacza ludzi, jest brane pod uwagę w kontekście ich stanu zdrowia.

💉 Zdrowie – Brak konkretnej definicji. Autorka stwierdziła, że nie wiemy nic o zdrowiu, poza obserwacją i doświadczeniem.

Nightingale zidentyfikowała pięć czynników środowiskowych, których zagwarantowanie wspiera zdrowie, w tym:

💊świeże powietrze,

💊czysta woda,

💊skuteczne odprowadzanie wody,

💊czystość lub odpowiedniej warunki sanitarne,

💊światło lub bezpośrednie światło słoneczne.

Niedobory tych czynników wskazano jako czynniki rozwoju choroby lub osłabienia zdrowia.

Teoria zakładała, że organizm ma zdolność do regeneracji, jeśli zapewni mu się odpowiednie warunki środowiskowe. Florence Nightingale wyróżniła 10 kategorii, których wzajemne relacje wpływają na stan pacjenta. Czynniki te miały szczególne znaczenie w czasach Nightingale, kiedy placówki opieki zdrowotnej cechował niski poziom higieny, a personel medyczny często nie posiadał odpowiedniego wykształcenia, przeszkolenia ani kompetencji do skutecznego zaspokajania potrzeb pacjentów.

Teoria środowiskowa podkreśla również znaczenie cichego lub wolnego od hałasu i ciepłego otoczenia, a także zaspokajanie potrzeb dietetycznych pacjentów poprzez dokumentowanie czasu spożywania pokarmu i określenie wpływu diety na pacjenta.

Teoria relacji interpersonalnych Hildegard Peplau

Hildegard Peplau (1909-1999) była amerykańską pielęgniarką, która jako jedyna pełniła funkcję dyrektora wykonawczego American Nurses Association (ANA), a później prezesa. Peplau rozwinę Teorię Relacji Interpersonalnych, która pomogła zrewolucjonizować pracę naukową pielęgniarek. Ponadto, została uznana przez wielu jako „Matka Pielęgniarstwa Psychiatrycznego” i „Pielęgniarka Stulecia”.

Teoria relacji interpersonalnych podkreśla relację pielęgniarka-pacjent jako podstawę praktyki pielęgniarskiej. Model wskazuje na potrzebę partnerstwa między pielęgniarką a pacjentem, w przeciwieństwie do biernego przyjmowania leczenia i wykonywania przez pielęgniarkę poleceń lekarza.

Osoba, zdrowie, środowisko, pielęgniarstwo

Peplau przedstawia następujące definicje osoby, środowiska, zdrowia i pielęgniarstwa:

💉 Osoba – rozwijający się organizm, który próbuje zmniejszyć napięcie wywołane potrzebami.

💉 Środowisko – składa się z sił istniejących poza osobą i umieszczonych w kontekście kultury.

💉 Zdrowie – symbol słowny, który obejmuje postęp osobowości i innych procesów u jednostki w kierunku kreatywnego, konstruktywnego, produktywnego, osobistego oraz społecznego życia.

💉Pielęgniarstwo – proces interakcji terapeutycznych między osobą chorą lub potrzebującą usług zdrowotnych a pielęgniarką wyszkoloną w rozpoznawaniu i reagowaniu na potrzebę pomocy. Jest to narzędzie edukacyjne obejmujące interakcję między dwiema lub więcej osobami mającymi wspólny cel.

Model identyfikuje cztery kolejne fazy relacji interpersonalnej:

Fazy relacji interpersonalnej 1. Orientacja  2. Identyfikacja 3. Eksploatacja 4. Rozwiązanie

💉orientacja – zaczyna się, gdy pacjent spotyka pielęgniarkę jako obcą osobę. Następuje definiowanie problemu i decydowanie o rodzaju potrzeby. Pacjent szuka pomocy, przekazuje potrzeby, zadaje pytania, dzieli się uprzedzeniami i oczekiwaniami z poprzednich doświadczeń. Pielęgniarka wykazuje zaangażowanie w leczenie, udzielanie wyjaśnień i informacji oraz odpowiada na pytania.

💉identyfikacja – faza identyfikacji zaczyna się, gdy pacjent współpracuje z pielęgniarką, wyraża uczucia i zaczyna czuć się silniejszy. Pacjent rozwija poczucie przynależności i zdolność radzenia sobie z problemem, co zmniejsza poczucie bezradności i beznadziei.

💉eksploatacja – pacjent w pełni korzysta z oferowanych usług i profesjonalnej pomocy w rozwiązywaniu problemów, czuje się integralną częścią środowiska pomocy, może mieć wahania w zakresie niezależności.

💉rozwiązanie – pacjent nie potrzebuje już pomocy, dochodzi do rozwiązania zachowań zależnych, relacja się kończy. Potrzeby pacjenta zostały zaspokojone dzięki efektowi współpracy pomiędzy pacjentem a pielęgniarką.

Model wyróżnia 7 ról pielęgniarki, w tym:

💊 Obca: oferuje akceptację i uprzejmość jako osoba obca

💊 Rola zasobu: udziela konkretnych odpowiedzi na pytania w szerszym kontekście

💊 Nauczyciel: pomaga nabywać wiedzę

💊 Lider: oferuje wskazówki pacjentowi lub grupie

💊 Zastępca: pełni rolę zastępcy innej osoby, takiej jak rodzic, rodzeństwo, opiekun

💊 Doradca: promuje działania prowadzące do zdrowia

💊 Ekspert techniczny: zapewnia opiekę fizyczną pacjentowi i obsługuje sprzęt.

Teoria definiuje również lęk i dzieli go na cztery poziomy. Autorka określa lęk jako początkową reakcję na zagrożenie psychiczne. Teoria wyróżnia cztery poziomy lęku:

Rodzaje lęku 1. Łagodny niepokój  2. Umiarkowany niepokój  3. Silny niepokój 4. Lęk paniczny

💉 Łagodny niepokój – pozytywny stan podwyższonej świadomości i wyostrzonych zmysłów, pozwalający uczyć się nowych zachowań i rozwiązywać problemy.

💉 Umiarkowany niepokój – zmniejszone pole percepcyjne (skupienie się tylko na bezpośrednim zadaniu). Pacjent może nauczyć się nowego zachowania lub rozwiązać problemy tylko z pomocą.

💉 Silny niepokój – uczucie strachu i przerażenia. Pacjenta nie można ukierunkować na wykonanie zadania, pojawiają się objawy fizjologiczne, takie jak tachykardia, pocenie się czy ból w klatce piersiowej.

💉 Lęk paniczny – zanik racjonalnego myślenia, urojenia, halucynacje oraz całkowita fizyczna nieruchomość. Pojawia się zwiększone ryzyko obrażeń.

Zastosowania teorii relacji interpersonalnych w praktyce pielęgniarskiej

Teoria relacji interpersonalnych i proces pielęgnowania są sekwencyjne. Koncentrują się na relacji terapeutycznej poprzez stosowanie technik rozwiązywania problemów, nad którymi pielęgniarka i pacjent mogą współpracować, aby zaspokoić potrzeby pacjenta. Obie wykorzystują obserwację i komunikację jako podstawowe narzędzia.

Ocena Zbieranie i analiza danych Brak poczucia potrzeby	Orientacja Nieświadome zbieranie danych Poczucie potrzeby Zdefiniowanie potrzeby
Diagnoza pielęgniarska i planowanie Wspólne wyznaczanie celów	Identyfikacja Współzależne wyznaczanie celów
Implementacja Plany zainicjowane w celu osiągnięcia wspólnie ustalonych celów Mogą być realizowane przez pacjenta, pielęgniarkę lub inną osobę	Eksploatacja Inicjowane przez pacjenta Pacjent aktywnie szuka i czerpie pomoc
Wynik Na podstawie wzajemnie oczekiwanych zachowań Może doprowadzić do zakończenia i rozpoczęcia nowych planów.	Rozwiązanie Występuje po pomyślnym zakończeniu innych faz Prowadzi do zakończenia

Teoria potrzeb Virginii Henderson

Virginia Henderson (1897–1996) nazywana była Pierwszą Damą Pielęgniarstwa. Jej teoria oparta jest o teorię potrzeb Maslowa.

Teoria hierarchii potrzeb Abrahama Maslowa zakłada, że ludzkie potrzeby układają się w pięciopoziomową piramidę – od najbardziej podstawowych, takich jak potrzeby fizjologiczne i bezpieczeństwa, po potrzeby wyższego rzędu: przynależności, uznania i samorealizacji. Według Maslowa, zaspokojenie potrzeb niższego rzędu jest warunkiem przejścia do realizacji potrzeb wyższych. 

Virginia Henderson stworzyła jedną z najbardziej znanych definicji pielęgniarstwa. W jej ujęciu, pielęgniarstwo polega przede wszystkim na wspieraniu osoby, zarówno chorej, jak i zdrowej, w wykonywaniu czynności, które służą zdrowiu lub powrotowi do zdrowia.

Są to działania, które pacjent wykonałby samodzielnie, gdyby miał do tego odpowiednią siłę, wiedzę lub chęci. Głównym celem opieki pielęgniarskiej według Henderson jest doprowadzenie pacjenta do jak największej samodzielności.

Podstawą teorii Henderson jest nacisk na niezależność pacjenta. Autorka uważała, że ​​skuteczna opieka pielęgniarska daje pacjentom możliwość samodzielnego zarządzania swoim zdrowiem, gdy jest to możliwe.

Ta filozofia nadal wpływa na praktykę pielęgniarską, zachęcając pielęgniarki do opracowywania interwencji promujących samoopiekę i autonomię.

Teoria Henderson zakłada, że opieka pielęgniarska powinna być tak prowadzona, aby wspierać pacjenta w zaspokajaniu jego podstawowych potrzeb, szczególnie wtedy, gdy sam nie jest w stanie tego zrobić, na przykład podczas choroby przewlekłej lub po hospitalizacji.

Osoba, zdrowie, środowisko, pielęgniarstwo

W swojej koncepcji wyróżniła cztery kluczowe elementy: osobę, środowisko, zdrowie i pielęgniarstwo.

💉 Osoba – jednostka niezależna, która posiada podstawowe potrzeby biologiczne, psychiczne, społeczne i duchowe.

💉Zdrowie – balans we wszystkich aspektach życia. 

💉 Środowisko – brak jednoznacznej definicji. Ważne jest utrzymanie przyjaznego i sprzyjającego zdrowiu środowiska w 14 domenach podstawowych potrzeb.

💉 Pielęgniarstwo – unikalną funkcją pielęgniarki jest pomoc osobie chorej lub zdrowej w wykonywaniu czynności przyczyniających się do zdrowia lub powrotu do zdrowia, które wykonałaby bez pomocy, gdyby miała niezbędną siłę, wolę lub wiedzę. Należy pomóc odzyskać  niezależność tak szybko, jak to możliwe.

Teoria pielęgniarstwa Virginii Henderson identyfikuje 14 podstawowych potrzeb człowieka, które stanowią istotę praktyki pielęgniarskiej. Podzieliła je na aspekty fizjologiczne, psychiczne, duchowe i społeczne, co pokazuje, jak kompleksowe i uporządkowane powinno być podejście do opieki nad pacjentem.

Zastosowania teorii potrzeb Virginii Henderson w praktyce pielęgniarskiej

Praca Virginii Henderson znacząco wpłynęła na rozwój procesu pielęgnowania, zapewniając systematyczne podejście do opieki nad pacjentem, które obejmuje ocenę, diagnozę, planowanie, wdrażanie i ocenę.

Jej nacisk na identyfikację i zaspokajanie potrzeb pacjenta ukształtował procedury diagnozy pielęgniarskiej, przyczyniając się do standaryzowanej terminologii i podejść.

Potrzeba	Zastosowanie kliniczne	Interwencje pielęgniarskie
Normalne oddychanie	Rekonwalescencja pooperacyjna, schorzenia układu oddechowego	Pozycjonowanie, ćwiczenia oddechowe, terapia tlenowa
Odpowiednie odżywianie i dostarczanie płynów	Niedożywienie, dysfagia, opieka pooperacyjna	Ocena stanu odżywienia, pomoc w karmieniu, edukacja dietetyczna
Wydalanie	Zaburzenia układu moczowego/jelitowego, problemy z poruszaniem się	Zarządzanie nietrzymaniem moczu, pielęgnacja cewnika, zapobieganie zaparciom
Poruszanie się i zachowanie właściwej postawy ciała	Po udarze, schorzenia ortopedyczne, leżenie w łóżku	Techniki mobilizacyjne, pozycjonowanie, koordynacja fizjoterapii
Sen i odpoczynek	Bezsenność, zaburzenie środowiska szpitalnego	Edukacja na temat higieny snu, modyfikacje środowiska, leczenie bólu
Dobór właściwego ubioru	Deficyty samoopieki, problemy z regulacją temperatury	Pomoc w ubieraniu się, zalecenia dotyczące odzieży adaptacyjnej
Utrzymywanie prawidłowej temperatury ciała	Opieka pooperacyjna, infekcja	Monitorowanie temperatury, odpowiedni ubiór, kontrola środowiska
Utrzymywanie czystości ciała i zapewnianie ochrony przed urazami	Deficyty samoopieki, problemy z integralnością skóry	Pomoc w kąpieli, ocena skóry, edukacja w zakresie higieny
Unikanie zagrożeń środowiskowych	Ryzyko upadku, upośledzenie funkcji poznawczych, deficyty sensoryczne	Ocena oddziaływania na środowisko, planowanie bezpieczeństwa, urządzenia wspomagające
Komunikowanie się z innymi	Afazja, izolacja, bariery językowe	Aktywne słuchanie, pomoc w komunikacji
Podejmowanie praktyk religijnych zgodnych z wiarą	Wpływ choroby na duchowość	Usługi kapelańskie, dostosowanie praktyk religijnych
Praca dla poczucia spełnienia	Choroba przewlekła, hospitalizacja, emerytura	Planowanie działań, wyznaczanie celów
Zabawa oraz uczestnictwo w rekreacji	Długa hospitalizacja, depresja, izolacja społeczna	Planowanie aktywności rekreacyjnych, kontaktów społecznych
Nauka oraz odkrywanie	Schemat leczenia, zmiany stylu życia	Edukacja zdrowotna pacjenta, źródła informacji

Teoria 21 problemów pielęgnacyjnych Faye Abdellah

Faye Glenn Abdellah (1919-2017) jest cenioną teoretyczką pielęgniarstwa, pielęgniarką wojskową i liderką badań w dziedzinie pielęgniarstwa. Jej model wyprzedzał swoje czasy, ponieważ uwzględniał diagnozę pielęgniarską w okresie, gdy formułowanie diagnoz nie należało do kompetencji zawodowych pielęgniarek.

Teoria ta łączy ze sobą koncepcję zdrowia, problemów pielęgniarskich i ich rozwiązywania. Abdellah wykorzystała 14 podstawowych potrzeb człowieka zaproponowanych przez Henderson, aby ustalić klasyfikację problemów pielęgniarskich.

Opracowane przez Faye Abdellah podejście pielęgniarskie skoncentrowane na pacjencie zalicza się do teorii potrzeb człowieka. Zostało ono stworzone głównie z myślą o kształceniu pielęgniarek, dzięki czemu teoria ta znajduje szczególne zastosowanie w edukacji zawodowej.

Model służy jako narzędzie wspierające planowanie i realizację opieki w warunkach szpitalnych, choć z powodzeniem może być wykorzystywany w pielęgniarstwie środowiskowym.

Osoba, zdrowie, środowisko, pielęgniarstwo

💉Osoba – jednostka całościowa, złożona z potrzeb fizycznych, emocjonalnych i społecznych, które wzajemnie na siebie oddziałują. Osoba wymaga indywidualnego podejścia, w celu zaspokojenia konkretnych potrzeb zdrowotnych.

💉Zdrowie nie jest konkretnie zdefiniowane. Autorka opisuje jednak 'całościowe potrzeby zdrowotne’ oraz 'zdrowy stan umysłu i ciała’. Istnieje ciągła interakcja pomiędzy wewnętrznymi i zewnętrznymi siłami, które skutkują optymalnym użyciem potrzebnych zasobów, w celu minimalizacji podatności. Jest to stan, w którym potrzeby pacjenta są odpowiednio zaspokajane. Problemy pielęgnacyjne pojawiają się wtedy, gdy potrzeby fizyczne, psychiczne lub społeczne nie są spełnione.

💉 Środowisko – Nie jest bezpośrednio zdefiniowane, ale ma wpływ na zdrowie pacjenta poprzez czynniki zewnętrzne i społeczne. 

💉Pielęgniarstwo – sztuka i nauka, która kształtuje postawę, kompetencje intelektualne i umiejętności techniczne pielęgniarki, a także przeradza je w pragnienie i zdolność do pomagania osobom w radzeniu sobie z potrzebami zdrowotnymi, niezależnie od tego, czy są chore, czy zdrowe. Celem pielęgniarstwa jest osiągnięcie zdrowia.

Potrzeby zdrowotne pacjentów mogą być postrzegane jako problemy, zarówno jawne (widoczne), jak i utajone. Mogą mieć naturę emocjonalną, socjologiczną lub interpersonalną.

Zadaniem pielęgniarki jest identyfikacja i rozwiązanie problemu pielęgnacyjnego. Na proces rozwiązania problemu składają się następujące kroki:

identyfikacja problemu wybór danych postawienie hipotezy testowanie przez zebranie danych weryfikacja hipotezy

Autorka dzieli 21 problemów pielęgniarskich na trzy kategorie: potrzeby fizyczne, socjologiczne i emocjonalne. Co więcej, potrzeby pacjentów dzielą się na cztery dalsze kategorie: podstawowe potrzeby, potrzeby w zakresie utrzymania, potrzeby opieki naprawczej i opieki regeneracyjnej.

Abdellah wskazuje na podstawowe potrzeby człowieka, które powinny być punktem wyjścia w planowaniu opieki pielęgniarskiej. Należą do nich:

💊 utrzymanie higieny osobistej i zapewnienie komfortu fizycznego

💊 wspieranie zdrowia poprzez promowanie aktywności prozdrowotnych, takich jak ćwiczenia fizyczne, odpowiedni odpoczynek i sen

💊 zapewnienie bezpieczeństwa pacjenta poprzez zapobieganie urazom, wypadkom, traumom oraz ograniczenie rozprzestrzeniania się infekcji

💊 dbanie o prawidłową mechanikę ciała, a w razie potrzeby – zapobieganie lub korygowanie deformacji

Poniżej przedstawiono problemy pielęgnacyjne wg Abdellah.

1. Utrzymanie higieny i komfortu fizycznego.

2. Promowanie optymalnej aktywności: ćwiczeń, odpoczynku i snu.

3. Zapewnienie bezpieczeństwa poprzez zapobieganie wypadkom, urazom oraz rozprzestrzenianiu się infekcji.

4. Utrzymanie prawidłowej mechaniki ciała oraz zapobieganie i korygowanie deformacji.

5. Pomoc w utrzymaniu odpowiedniego dopływu tlenu do wszystkich komórek organizmu.

6. Wspomaganie utrzymania odpowiedniego odżywienia organizmu.

7. Ułatwienie prawidłowej eliminacji.

8. Ułatwienie utrzymania równowagi płynów i elektrolitów.

9. Rozpoznanie fizjologicznych reakcji organizmu na chorobę – patologicznych, fizjologicznych i kompensacyjnych.

10. Pomoc w utrzymaniu mechanizmów regulacyjnych i funkcji życiowych.

11. Wspomaganie utrzymania funkcji zmysłów.

12. Rozpoznanie i akceptacja pozytywnych i negatywnych emocji, uczuć i reakcji.

13. Rozpoznanie i akceptacja współzależności między emocjami a chorobami fizycznymi.

14. Ułatwienie skutecznej komunikacji werbalnej i niewerbalnej.

15. Promowanie rozwoju efektywnych relacji międzyludzkich.

16. Wspomaganie postępu w osiąganiu celów osobistych i duchowych.

17. Tworzenie i utrzymywanie środowiska terapeutycznego.

18. Wspieranie samoświadomości – postrzegania jednostki jako osoby o złożonych potrzebach fizycznych, emocjonalnych i rozwojowych.

19. Zwiększenie akceptacji w zakresie realizacji możliwych do osiągnięcia celów w świetle fizycznych i emocjonalnych ograniczeń.

20. Wykorzystanie zasobów społecznych jako wsparcia w rozwiązywaniu problemów wynikających z choroby.

21. Zrozumienie wpływu problemów społecznych jako czynników przyczyniających się do powstawania choroby.

Autorka wyszczególnia również 11 umiejętności pielęgniarskich, do których należą:

💊 obserwacja stanu zdrowia,

💊 umiejętności komunikacyjne,

💊 stosowanie wiedzy,

💊 nauczanie pacjentów i rodzin,

💊 planowanie i organizacja pracy,

💊 wykorzystanie materiałów źródłowych,

💊 wykorzystanie zasobów kadrowych,

💊 rozwiązywanie problemów,

💊 kierowanie pracą innych,

💊 terapeutyczne wykorzystanie samoopieki,

💊 procedura pielęgniarska.

Model behawioralny Dorothy Johnson

Model Dorothy Johnson (1919-1999) w dużej mierze czerpie inspirację z książki Florence Nightingale Notes on Nursing. Publikacja podkreślała znaczenie wspierania efektywnego funkcjonowania behawioralnego pacjenta jako formy profilaktyki chorób. Akcentowała również rolę wiedzy opartej na badaniach naukowych dotyczących wpływu opieki pielęgniarskiej na stan zdrowia pacjenta.

Osoba, zdrowie, środowisko, pielęgniarstwo

💉Pacjent – system behawioralny składający się z siedmiu podsystemów: afiliacyjnego, zależnego, przyswajalnego, eliminacyjnego, seksualnego, agresywnego i osiągnięć. 

💉Środowisko – nie jest bezpośrednio zdefiniowane, ale zakłada się, że obejmuje wszystkie elementy otoczenia systemu ludzkiego, w tym wewnętrzne czynniki stresogenne.

💉 Zdrowie –  przeciwieństwo choroby, pewien stopień regularności i stałości w zachowaniu. System behawioralny odzwierciedla dostosowanie i adaptację, które do pewnego stopnia są efektywne.

💉 Pielęgniarstwo – Jest to zewnętrzna siła regulacyjna, której celem jest utrzymanie organizacji i integracji zachowań pacjenta na optymalnym poziomie. Działa w sytuacjach, gdy zachowanie pacjenta zagraża jego zdrowiu fizycznemu lub społecznemu albo gdy występuje choroba. Rolą pielęgniarstwa jest pomoc w powrocie do stanu równowagi.

Autorka wyróżnia 4 cele pielęgniarstwa, które skupiają się na pomocy pacjentowi:

-którego zachowanie jest proporcjonalne do wymagań społecznych,

-który może modyfikować swoje zachowanie w sposób, który wspiera biologiczne powinności,

-który może w pełni skorzystać z wiedzy i umiejętności lekarza podczas choroby,

-którego zachowanie nie daje podstaw do zbędnego urazu w wyniku choroby.

Założenia teorii można podzielić na trzy kategorie, w tym założenia dotyczące systemu, struktury i funkcji.

💉założenia dotyczące systemu – na system składają się organizacja, interakcja, współzależność i integracja elementów zachowań. System dąży do osiągnięcia równowagi pomiędzy siłami wewnętrznymi i zewnętrznymi, które na niego oddziałują. Człowiek nieustannie stara się utrzymać równowagę w obrębie systemu behawioralnego, dostosowując się, w sposób mniej lub bardziej automatyczny, do wpływów środowiska i naturalnych sił działających na jego organizm.

💉założenia dotyczące struktury i funkcji –

1. Na podstawie zachowania oraz jego konsekwencji można wnioskować, jaki „popęd” został pobudzony lub jaki „cel” jest poszukiwany.

2. Każda osoba posiada indywidualną „predyspozycję do działania” wobec danego celu – określaną jako zestaw.

3. Każdy podsystem zachowania dysponuje repertuarem reakcji, zwanym zakresem działania.

4. Zachowanie konkretnego pacjenta prowadzi do wyniku, który można zaobserwować i ocenić.

Trzy wymagania funkcjonalne każdego podsystemu obejmują: ochronę przed szkodliwymi wpływami, zapewnienie opiekuńczego środowiska oraz stymulację wzrostu. Brak równowagi w którymkolwiek z podsystemów behawioralnych prowadzi do zaburzeń.

1. System musi być chroniony przed toksycznymi wpływami, z którymi system nie może sobie poradzić.

2. Każdy system musi być pielęgnowany poprzez wprowadzanie odpowiednich dostaw z środowiska.

3. System musi być stymulowany do wykorzystania, w celu zwiększenia wzrostu i zapobiegania stagnacji.

Teoria deficytu samoopieki Dorothei Orem

Teoria deficytu samoopieki autorstwa Dorothei Orem (1914-2007) podkreśla, jak ważna jest samodzielna troska w zakresie zachowania zdrowia i dobrego samopoczucia.

Ludzie z natury podejmują działania, które wspierają zdrowie. Jednakże, jeżeli z różnych powodów – takich jak choroba, uraz czy starzenie się – człowiek traci zdolność do samodzielnej opieki, pojawia się tzw. deficyt samoopieki. Taka sytuacja niesie ryzyko pogorszenia stanu zdrowia i wymaga wsparcia ze strony pielęgniarki.

Definicje podstawowych elementów składowych teorii deficytu samoopieki Orem brzmią następująco:

💉Samoopieka – aktywność podejmowania oraz kontynuowania przez jednostkę, w celu utrzymania zdrowia, życia i dobrego samopoczucia.

💉Deficyt samoopieki – odnosi się do różnicy między zdolnością pacjentów do angażowania się w działania a ich rzeczywistymi potrzebami w zakresie samoopieki. Jest to sytuacja, w której osoba nie jest w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb związanych z utrzymaniem zdrowia, życia i dobrego funkcjonowania, co skutkuje koniecznością interwencji pielęgniarskiej.

💉System pielęgniarski obejmuje działania podejmowane przez pielęgniarki, aby pomóc pacjentom zaspokoić potrzeby w zakresie samoopieki.

💉Zapotrzebowanie na samoopiekę odnosi się do całości działań w zakresie samoopieki, których pacjent potrzebuje, aby utrzymać lub przywrócić zdrowie.

Założenia teorii są następujące:

💉Aby pozostać przy życiu i zachować sprawność, ludzie angażują się w stałą komunikację, łączą się ze sobą i swoim otoczeniem.

💉Świadome działanie jest wykorzystywana do identyfikowania potrzeb i wydawania niezbędnych osądów.

💉Dojrzali ludzie potrafią ponosić wyrzeczenia, podejmując działania związane z troską o siebie i innych. Obejmuje to czynności podtrzymujące życie oraz regulujące funkcje organizmu.

💉Działanie człowieka polega na odkrywaniu, rozwijaniu i przekazywaniu innym sposobów i środków identyfikacji potrzeb i wnoszenia wkładu w siebie i innych.

💉Grupy ludzi o ustrukturyzowanych relacjach organizują zadania i rozdzielają odpowiedzialność za zapewnienie opieki członkom swojej wspólnoty.

Osoba, zdrowie, środowisko, pielęgniarstwo

Autorka następująco definiuje pojęcia osoby, zdrowia, środowiska i pielęgniarstwa:

💉Osoba – mężczyźni, kobiety i dzieci, nad którymi sprawowana jest opieka indywidualna lub jako społeczeństwa. Człowiek stanowi „przedmiot materialny” opieki pielęgniarek i innych osób zapewniających bezpośrednią opiekę.

💉Zdrowie to bycie strukturalnie i funkcjonalnie całością. Zdrowie to stan, który obejmuje zarówno zdrowie jednostek, jak i grup, a zdrowie człowieka to zdolność do refleksji nad sobą, symbolizowania doświadczeń i komunikowania się z innymi.

💉Środowisko ma cechy fizyczne, chemiczne i biologiczne. Obejmuje rodzinę, kulturę i społeczność.

💉Pielęgniarstwo jest sztuką, w której praktykujący udziela specjalistycznej pomocy osobom niezdolnym do samodzielnej opieki, oferując więcej niż tylko podstawowe wsparcie potrzebne do zaspokojenia ich potrzeb samoopieki. Pielęgniarka uczestniczy w opiece medycznej, którą dana osoba otrzymuje od lekarza.

Teoria wyróżnia trzy kategorie działań samoopiekuńczych: uniwersalne, rozwojowe i związane z zaburzeniami stanu zdrowia. Potrzeby uniwersalne są związane z procesami życiowymi oraz utrzymaniem ludzkiej struktury i integralności funkcjonalnej. 

Orem wyróżnia trzy systemy pielęgnowania pacjenta, w tym:

💉 wspierająca-uczący – inaczej wspomagająco-rozwojowy. Jednostka może wykonywać lub może i powinna nauczyć się wykonywać działania w zakresie samoopieki, ale nie może tego zrobić bez pomocy.

Przykład: Pielęgniarka udziela matce wskazówek, jak karmić piersią dziecko, przekazuje informacje w zakresie diety i stylu życia.

💉 częściowo kompensacyjny – zarówno pielęgniarka, jak i pacjent wykonują czynności opiekuńcze lub inne działania. Pacjent i pielęgniarka odgrywają ważną rolę w wykonywaniu czynności opiekuńczych.

Przykład: Pielęgniarka wspomaga mobilizację pacjenta po operacji; przynosi posiłek, który pacjent spożywa sam.

💉 całkowicie kompensacyjny – jednostka nie jest w stanie podjąć się czynności w zakresie samoopieki, które wymagają samodzielnego i kontrolowanego działania. Jednostki są społecznie zależne od innych w kwestii istnienia i dobrego samopoczucia.

Przykład: opieka nad noworodkiem, pacjentem sparaliżowanym, osobą w śpiączce.

Zastosowanie Teorii Deficytu Samoopieki w praktyce pielęgniarskiej

Teoria deficytu samoopieki Orem ma zastosowanie między innymi w leczeniu chorób przewlekłych, opiece geriatrycznej i opiece zdrowia psychicznego. Pielęgniarki mogą wykorzystać teorię, aby pomóc pacjentom zidentyfikować i zaspokoić potrzeby w zakresie samoopieki.

1️⃣ Gromadzenie danych

Należy zebrać dane w 6 obszarach: stan zdrowia, perspektywa lekarza dotycząca stanu zdrowia, perspektywa pacjenta dotycząca własnego zdrowia, cele zdrowotne w zakresie stylu życia i stanu zdrowia, wymagania jednostki dotyczące samoopieki, zdolność jednostki do wykonywania samoopieki.

2️⃣ Diagnoza pielęgniarska i plan opieki

Pielęgniarka wybiera system opieki – całkowicie lub częściowo kompensacyjny lub wspomagająco-edukacyjny. Należy określić elementy składowe terapii, wymagania w zakresie samoopieki pacjentów oraz metody pomocy, które będą skuteczne i wydajne w kompensowaniu/przezwyciężaniu deficytów samoopieki.

3️⃣Interwencje i ocena

Interwencje pielęgniarskie mają na celu pomoc pacjentowi i rodzinie w działaniach z zakresu samoopieki. Na podstawie przeprowadzonych działań należy określić ich zgodność z wcześniej przygotowanym systemem opieki oraz z uwzględnieniem diagnoz.

Teoria osiągania celów Imogene King

Model Imogene King (1923-2007) koncentruje się na osiągnięciu przyjętych celów życiowych. Pielęgniarka i pacjent biorą czynny udział w komunikacji, przekazywaniu informacji, wspólnym ustalaniu celów oraz podejmowaniu działań ukierunkowanych na ich realizację. Czynnikami wpływającymi na osiągnięcie celów są role, stres, przestrzeń i czas.

Osoba, zdrowie, środowisko, pielęgniarstwo

💉Osoba – istota społeczna, racjonalna i świadoma, która komunikuje swoje myśli, działania, zwyczaje i przekonania za pomocą języka. Ludzie wykazują wspólne cechy, takie jak zdolność postrzegania, myślenia, odczuwania, wybierania między alternatywnymi sposobami działania, wyznaczanie celów, wybieranie środków do osiągnięcia celów i podejmowanie decyzji.

💉Pacjent ma 3 fundamentalne potrzeby, w tym potrzebę informacji zdrowotnej, opieki prewencyjnej oraz opieki w sytuacji, gdy nie może jej sobie sam zapewnić.

💉 Zdrowie – doświadczenia życiowe pacjenta, w tym dostosowanie się do czynników stresogennych w środowisku wewnętrznym i zewnętrznym, poprzez wykorzystanie dostępnych zasobów.

💉 Środowisko – tło dla interakcji międzyludzkich. Środowisko można podzielić na wewnętrzne i zewnętrzne. Środowisko wewnętrzne przekształca energię i umożliwia jednostce adaptację do zmian w otoczeniu. Z kolei, środowisko zewnętrzne tworzą organizacje formalne i nieformalne. W tej koncepcji pielęgniarka jest uznawana za część środowiska pacjenta.

💉Pielęgniarstwo – proces działania, reakcji i interakcji, w którym pielęgniarka i pacjent dzielą się informacjami na temat swoich spostrzeżeń w sytuacji pielęgniarskiej. Celem pielęgniarstwa jest pomoc pacjentom w utrzymaniu zdrowia, aby mogli funkcjonować w swoich indywidualnych rolach. Funkcją pielęgniarki jest interpretowanie informacji w procesie pielęgniarskim, planowanie, wdrażanie i ocena opieki pielęgniarskiej.

Według teorii, istnieją trzy oddziałujące na siebie systemy:

💉osobisty – percepcja, jaźń, wzrost i rozwój, obraz ciała, przestrzeń i czas

💉interpersonalny – interakcja, komunikacja, transakcja, rola i stres

💉społeczny – organizacja, autorytet, władza, status i podejmowanie decyzji

Zastosowanie teorii osiągania celów w procesie opieki pielęgniarskiej

Etapami procesu opieki pielęgniarskiej są: ocena, diagnoza pielęgniarska, planowanie, wdrażanie i ewaluacja.

1️⃣ Ocena (Assessment)

Ocena ma miejsce podczas interakcji. Pielęgniarka wykorzystuje specjalistyczną wiedzę i umiejętności, podczas gdy pacjent przekazuje wiedzę o sobie i postrzeganiu problemów budzących obawy. Podczas tej fazy, pielęgniarka zbiera dane o pacjencie, w tym na temat rozwoju, postrzegania siebie i aktualnego stanu zdrowia.

2️⃣ Diagnoza pielęgniarska (Diagnosis)

Diagnozę stawia się na podstawie danych zebranych w podczas oceny. W celu osiągnięcia przyjętych celów opieki, pielęgniarka identyfikuje problemy, obawy i zaburzenia, w związku z którymi pacjent szuka pomocy.

3️⃣ Planowanie (Planning)

Pielęgniarka i inni członkowie zespołu medycznego tworzą plan opieki, w celu rozwiązania zidentyfikowanych problemów. W tej fazie ustala się cele opieki i podejmuje decyzję o środkach koniecznych do osiągnięcia przyjętych celów. 

4️⃣ Wdrażanie (Implementation)

Jest to kontynuacja fazy planowania, obejmująca wykonywanie działań pozwalających na osiągnięcie wcześniej przyjętych celów opieki.

5️⃣ Ocena (Evaluation)

Pielęgniarka ocenia stan pacjenta, aby ustalić, czy cele zostały osiągnięte. Pozwala to nie tylko na ocenę stopnia realizacji celu, ale również na ocenę efektywności działań pielęgniarskich.

Teoria Betty Neuman – Teoria Systemu Neuman

Teoria pielęgniarska Betty Neuman (1924-2022) koncentruje się na relacji człowieka ze stresem, jego reakcjach na sytuacje stresowe oraz na procesach odbudowy, które zachodzą po doświadczeniu stresu.

Stres często określany jest jako zjawisko nieuniknione, bolesne i mające tendencję do narastania. Jest on zazwyczaj odbierany subiektywniee. Oznacza to, że różne osoby mogą zupełnie inaczej interpretować te same wydarzenia stresujące.

Główne założenie teorii stanowi: „Zapobieganie jako działanie” (ang. Prevention as intervention).

Osoba, zdrowie, środowisko, pielęgniarstwo

Autorka następująco definiuje pojęcia osoby, zdrowia, środowiska i pielęgniarstwa:

💉Osoba – otwarty system, który oddziałuje na wewnętrzne i zewnętrzne siły środowiskowe lub stresory. Osoba znajduje się w stanie ciągłej zmiany, zmierzając w kierunku stanu stabilności systemu lub w kierunku choroby. Systemem może być jednostka, rodzina, grupa, społeczność, a nawet problem społeczny. Model Neuman można stosować od poziomu mikro (pacjent) do poziomu makro (społeczeństwo), co daje mu dużą elastyczność.

💉Zdrowie – stopień stabilności systemu, postrzegany jako kontinuum od dobrego samopoczucia do choroby. Optymalne dobre samopoczucie występuje, gdy potrzeby jednostki są w pełni zaspokojone, a zmienne są w harmonii. Oznacza to, że system jest stabilny. Choroba reprezentuje stan, w którym potrzeby nie są zaspokojone, a system jest entropiczny (tracący energię i zmierzający w kierunku dezorganizacji). Śmierć jest skrajnym końcem choroby, gdy systemowi brakuje energii potrzebnej do podtrzymania życia.

💉Środowisko – całość sił wewnętrznych i zewnętrznych otaczających jednostkę. Jest to integralna część systemu. Neuman identyfikuje trzy typy środowisk, które wpływają na system, w tym środowisko wewnętrzne (wszystkie siły lub czynniki stresogenne, które znajdują się w granicach systemu), środowisko zewnętrzne (wszystkie siły lub czynniki stresogenne poza systemem pacjenta – np. rodzina, czynniki socjo-demograficzne), środowisko stworzone (czynniki, które jednostka nieświadomie ustanawia i które symbolizują jej percepcję – np. nadzieja, wiara).

💉 Pielęgniarstwo – podstawowym celem pielęgniarstwa jest pomoc systemowi jednostki w zachowaniu lub odzyskaniu stabilności w obliczu czynników stresogennych. Wiąże się to z dokładną oceną wpływu czynników stresogennych na jednostkę i określeniem właściwych interwencji zapobiegawczych. 

Model Systemów Neuman oferuje szerokie, holistyczne i systemowe spojrzenie na pielęgniarstwo, kładąc szczególny nacisk na zachowanie elastyczności i równowagi systemu pacjenta wobec działania stresorów.

Autorka proponuje podejście do opieki pielęgniarskiej, które skupia się na zapobieganiu stresowi lub łagodzeniu jego skutków za pomocą odpowiednich interwencji. W ujęciu Neuman, kluczowe znaczenie mają reakcje pacjenta na rzeczywiste bądź potencjalne stresory obecne w środowisku. 

Model ujmuje osobę w sposób holistyczny, identyfikując pięć zmiennych, które tworzą jej system, w tym aspekty fizjologiczne, psychologiczne, społeczno-kulturowe, rozwojowe i duchowe. Zmienne te są traktowane jako wzajemnie powiązane elementy całej jednostki (lub grupy) i są uwzględniane jednocześnie w procesie opieki, a nie rozpatrywane oddzielnie.

Model podkreśla, że system jednostki ma charakter dynamiczny i nieustannie się zmienia w odpowiedzi na interakcje z środowiskiem, przesuwając się wzdłuż kontinuum zdrowie–choroba.

Stresor to bodziec, który potencjalnie może zakłócić stabilność systemu człowieka. Można je podzielić na:

💉intrapersonalne (pochodzące od jednostki) – czynniki fizjologiczne lub psychologiczne, takie jak ból lub lęk,

💉interpersonalne (występujące między jednostkami) – relacje i interakcje z innymi, takie jak konflikty lub problemy z komunikacją,

💉ekstrapersonalne (pochodzące spoza jednostki) – czynniki środowiskowe, takie jak warunki społeczno-ekonomiczne lub klęski żywiołowe.

Model systemu Neumana obejmuje trzy linie obrony:

💉normalna linia obrony – stan zdrowia jednostki, do którego system ewoluował. Jest to punkt odniesienia do oceny wszelkich odchyleń od stanu zdrowia.

💉elastyczna linia obrony – działa jak bufor ochronny przed stresorem. Działa elastycznie, aby chronić normalną linię obrony przed inwazją czynników stresogennych. Jest to pierwsza linia obrony, która obejmuje między innymi zdrowe praktyki związane ze stylem życia.

💉linie oporu – mechanizmy wewnętrzne, które aktywują się, gdy czynnik stresujący przebija się przez normalną linię obrony. Są to czynniki ochronne wewnątrz systemu (takie jak odpowiedź immunologiczna lub mechanizmy radzenia sobie), które próbują ustabilizować jednostkę i sprzyjają powrotowi do stanu równowagi.

Działania pielęgnacyjne koncentrują się na utrzymaniu stabilności systemu poprzez zastosowanie profilaktyki na trzech poziomach: pierwotnym, wtórnym i trzeciorzędowym.

💉Profilaktyka pierwotna koncentruje się na wzmocnieniu elastycznej linii obrony, aby zapobiec przedostaniu się czynników stresogennych do systemu jednostki. Może to obejmować działania z zakresu promocji zdrowia, edukację i strategie ograniczania ryzyka.

💉Profilaktyka wtórna ma na celu przywrócenie dobrego samopoczucia pacjenta po tym, jak czynnik stresujący przebije normalną linię obrony. Ten poziom profilaktyki obejmuje wczesną diagnostykę, szybkie leczenie i minimalizowanie wpływu czynnika stresującego.

💉Profilaktyka trzeciorzędowa ma na celu utrzymanie optymalnego dobrego samopoczucia po leczeniu i zapobieganie nawrotom czynnika stresującego. Może to obejmować rehabilitację, długoterminową opiekę i wsparcie samopoczucia. 

Ostatnim elementem jest odbudowa (ang. reconstitution), czyli proces, w którym system jednostki powraca do stabilności po usunięciu stresora. Polega na mobilizacji zasobów i energii jednostki, w celu uzdrowienia i przywrócenia dobrego samopoczucia.

Celem tej fazy jest pomoc jednostce w osiągnięciu wyższego poziomu dobrego samopoczucia niż przed wystąpieniem stresora. Proces ten może obejmować adaptację oraz naukę i rozwój, zwiększając odporność i zdolności radzenia sobie.

Zastosowania Teorii Systemów Neuman w praktyce pielęgniarskiej

Model może być pomocny w ocenie, diagnozie, planowaniu, wdrażaniu i ocenie opieki w procesie pielęgniarskim. Pielęgniarki odgrywają kluczową rolę w ułatwianiu procesu odbudowy poprzez zapewnianie wsparcia, wskazówek i zasobów systemowi jednostki.

1️⃣ Ocena (Assessment)

Identyfikacja rzeczywistych lub potencjalnych stresorów środowiskowych, które mogą mieć wpływ na system jednostki. Pielęgniarki zbierają dane o zmiennych fizjologicznych, psychologicznych, społeczno-kulturowych, rozwojowych i duchowych, biorąc pod uwagę ich interakcję z środowiskiem.

Model ten pomaga ocenić siłę i stabilność elastycznych i normalnych linii obrony oraz skuteczność linii oporu. Pielęgniarki stosują różne techniki oceny, takie jak badania fizykalne, wywiady i standaryzowane narzędzia, aby zebrać kompleksowe dane o reakcjach systemu na środowisko.

Proces oceny obejmuje również identyfikację postrzegania stresorów przez jednostkę oraz zdolności do radzenia sobie z nimi i dostosowywania się do nich, co wpływa na potencjał stabilności systemu. Model Neumana podkreśla znaczenie oceny energii jednostki, w celu wsparcia systemu i utrzymania stabilności w obliczu stresorów środowiskowych.

2️⃣ Diagnoza pielęgniarska (Diagnosis)

Analiza danych, w celu zidentyfikowania rzeczywistych lub potencjalnych problemów zdrowotnych, które mogą wynikać z wpływu stresorów środowiskowych na system jednostki.

Diagnozy odzwierciedlają realną i możliwą reakcję jednostki na stresory, która może prowadzić do niestabilności systemu. Model ten pomaga pielęgniarkom w ustalaniu priorytetów diagnoz, na podstawie nasilenia stresorów, postrzegania stresorów przez jednostkę i potencjału stresorów do przebicia linii obrony i wywołania reakcji. 

3️⃣ Planowanie (Planning)

Ustalanie celów i oczekiwanych wyników, które odzwierciedlają pożądany stan dobrego samopoczucia, biorąc pod uwagę złożoność zmiennych w systemie jednostki. Planowanie interwencji jest ukierunkowane na trzy poziomy zapobiegania: pierwotny, wtórny i trzeciorzędowy, w zależności od potrzeb i czynników stresogennych.

Interwencje pierwotne mają na celu wzmocnienie elastycznej linii obrony i zmniejszenie ryzyka penetracji czynnika stresogennego. Interwencje wtórne koncentrują się na minimalizacji wpływu czynników stresogennych, które już przeniknęły normalną linię obrony. Interwencje trzeciorzędowe mają na celu promowanie odbudowy systemu i utrzymanie jego optymalnej stabilności po leczeniu.

Proces planowania obejmuje współpracę z jednostką, członkami rodziny i pracownikami służby zdrowia. Podkreśla się znaczenie zasobów energetycznych i wewnętrznych czynników oporu jednostki podczas planowania interwencji.

4️⃣ Implementacja (Implementation)

Przeprowadzenie zaplanowanych interwencji, w celu wsparcia zdolności systemu jednostki w radzeniu sobie i adaptacji do stresorów środowiskowych.

Pierwotne interwencje profilaktyczne mogą obejmować edukację zdrowotną, techniki radzenia sobie ze stresem i zmiany w stylu życia. Wtórne interwencje profilaktyczne koncentrują się na wczesnym wykrywaniu i leczeniu reakcji stresowych, mając na celu zatrzymanie postępowi objawów i wsparcie wewnętrznych linii oporu. Trzeciorzędowe interwencje profilaktyczne są wdrażane w celu ułatwienia odbudowy systemu i zapobieganiu nawrotom reakcji stresowych.

5️⃣ Ocena (Evaluation)

Mierzenie odchyleń w stanie zdrowia i określanie stopnia, w jakim interwencje zmniejszyły wpływ czynników stresogennych na system. Etap ten obejmuje ponowną ocenę zmiennych fizjologicznych, psychologicznych, społeczno-kulturowych, rozwojowych i duchowych, w celu zidentyfikowania ulepszeń lub obszarów wymagających dalszej interwencji. Pielęgniarki oceniają również postrzeganie skuteczności interwencji i zadowolenia ze świadczonej opieki.

Model adaptacyjny Callisty Roy

Callista Roy (1939-) jest autorką modelu adaptacyjnego. Założenia modelu opublikowano po raz pierwszy w 1976 roku.

Osoba, zdrowie, środowisko, pielęgniarstwo

💉Osoba – organizm ludzki posiadający zdolność myślenia i odczuwania zakorzenioną w świadomości. Dzięki temu, może skutecznie dostosowywać się do zmian w otoczeniu, a tym samym oddziaływać na otoczenie. Ludzie są holistycznymi istotami, które są w ciągłej interakcji z otoczeniem. Używają systemu adaptacji, zarówno wrodzonego, jak i nabytego, aby reagować na bodźce środowiskowe, których doświadczają.

💉 Środowisko – warunki, okoliczności i czynniki wpływające na rozwój oraz zachowanie jednostek lub grup. Szczególną uwagę zwraca się na wzajemne oddziaływanie zasobów osobistych i zdrowotnych, uwzględniając bodźce ogniskowe (bezpośrednie), kontekstowe (towarzyszące) oraz szczątkowe (potencjalnie wpływające, ale nie do końca rozpoznane). Bodźce te mogą być pozytywne lub negatywne.

💉 Zdrowie – „to nie wolność od nieuchronności śmierci, chorób, nieszczęść i stresu, ale umiejętność radzenia sobie z nimi w sposób kompetentny”. Zdrowie jest definiowane jako stan, w którym ludzie mogą nieustannie dostosowywać się do bodźców. Ponieważ choroba jest częścią życia, zdrowie jest wynikiem procesu, w którym zdrowie i choroba mogą współistnieć.

💉 Pielęgniarstwo – celem pielęgniarstwa jest wspieranie adaptacji jednostek i grup w każdym z czterech trybów adaptacyjnych, przyczyniając się w ten sposób do zdrowia, jakości życia i godnego umierania. Pielęgniarki wspomagają proces adaptacji, w tym oceniają zachowania pacjenta pod kątem adaptacji, promują pozytywną adaptację poprzez wzmacnianie interakcji z środowiskiem i pomagają pacjentom w pozytywnym reagowaniu na bodźce.

💉 Adaptacja to proces i wynik, w którym myślące i czujące osoby jako jednostki lub grupy wykorzystują świadomość i dokonują wyborów, w celu stworzenia integracji człowieka i środowiska.

Kluczowe jest również zdefiniowanie podsystemu regulacyjnego (ang. regulator) i poznawczego (cognator).

💊 Podsystem regulacyjny to fizjologiczny mechanizm radzenia sobie danej osoby. Organizm próbuje dostosować się poprzez regulację procesów zachodzących w ciele, w tym układów neurochemicznych i hormonalnych. 

💊 Podsystem poznawczy to psychiczny mechanizm radzenia sobie danej osoby. Osoba wykorzystuje go poprzez samoświadomość, współzależność i adaptacyjne tryby funkcji roli.

Warto również przyjrzeć się bliżej rodzajom bodźców.

💊 Bodźce ogniskowe: To najbardziej bezpośredni i widoczny bodziec, który wymaga uwagi i adaptacji jednostki. To główna troska lub wydarzenie, z którym osoba aktywnie próbuje sobie poradzić w danym momencie (np. uszkodzenia fizyczne i niesprawności – rana, paraliż, trudności z oddychaniem, diagnoza nowotworu, lęk).

💊 Bodźce kontekstowe: Są to wszystkie inne bodźce obecne w sytuacji, które przyczyniają się do efektu bodźca ogniskowego. Są to czynniki środowiskowe, które wpływają na sposób, w jaki jednostka radzi sobie z bodźcem ogniskowym (np. ramy czasowe, potrzeba wsparcia fizycznego i psychicznego).

💊 Bodźce resztkowe: Są to czynniki środowiskowe wewnątrz lub na zewnątrz układu ludzkiego, których efekty są niejasne lub niepewne. Efekty tych bodźców mogą nie być oczywiste dla jednostki lub obserwatora (np. wcześniejsze doświadczenia, normy kulturowe, wartości i wierzenia).

Roy wyróżnia cztery tryby adaptacyjne w ramach systemu, które przedstawiają się następująco:

💉Tryb fizjologiczno-fizyczny – procesy fizyczne i chemiczne są zaangażowane w funkcjonowanie i aktywność organizmów żywych. Są to procesy uruchamiane przez podsystem regulatora. Podstawowa potrzeba składa się z potrzeb związanych z natlenianiem, odżywianiem, wydalaniem, aktywnością i odpoczynkiem oraz ochroną. Złożone procesy tego modelu są związane ze zmysłami, płynami i elektrolitami, funkcją neurologiczną i funkcją endokrynną.

💉Tryb tożsamości grupowej i samoświadomości – poczucie jedności, integralności i tożsamości. Obejmuje obraz ciała i ideały własne.

💉Tryb funkcji roli – koncentruje się na podstawowych, drugorzędnych i trzeciorzędnych rolach, jakie dana osoba pełni w społeczeństwie.

💉 Tryb współzależności – skupia się na osiągnięciu integralności relacji poprzez dawanie i otrzymywanie miłości, szacunku i wartości. Osiąga się to między innymi dzięki skutecznej komunikacji.

Poziomy adaptacji

💉Zintegrowany proces – różne tryby i podsystemy spełniają potrzeby środowiskowe, np. oddychanie, realizacja duchowa, udany związek.

💉Proces kompensacyjny – potrzeby środowiskowe stanowią wyzwanie dla podsystemu regulacyjnego i poznawczego, ale pracują nad ich zaspokojeniem (np. żałoba, rozpoczęcie nowej pracy, oddychanie kompensacyjne).

💉Proces zagrożony – tryby i podsystemy nie radzą sobie w odpowiedni sposób z wyzwaniem środowiskowym (np. niedotlenienie, nierozwiązana strata).

Zastosowanie modelu adaptacyjnego w procesie opieki pielęgniarskiej

Autorka określa zastosowanie teorii w ramach sześcioetapowego procesu opieki pielęgniarskiej. Rolą pielęgniarki w modelu adaptacyjnym jest manipulowanie bodźcami – poprzez ich usuwanie, zmniejszanie, zwiększanie lub zmianę. Proces opieki pielęgniarskiej obejmuje następujące kroki:

1️⃣ Ocena zachowań przejawianych w zakresie czterech trybów adaptacyjnych: fizjologicznego, samooceny, roli i wzajemnych relacji.
2️⃣ Ocena bodźców i ich klasyfikacja jako ogniskowych, kontekstowych lub szczątkowych.
3️⃣ Sformułowanie diagnozy pielęgniarskiej dotyczącej stanu adaptacyjnego osoby.
4️⃣ Ustalenie celu adaptacyjnego.
5️⃣ Wdrożenie interwencji ukierunkowanych na zarządzanie bodźcami.
6️⃣ Ocena efektów działań i sprawdzenie, czy cel adaptacyjny został osiągnięty.

Model humanistycznej troskliwości Jean Watson

Teoria Jean Watson (1940-) koncentruje się na sposobie, w jaki pielęgniarki sprawują opiekę nad pacjentami. Podkreśla, że troskliwa relacja sprzyja tworzeniu skutecznych planów wspierających zdrowie i dobrostan, zapobiegając chorobom oraz wspomagając proces powrotu do zdrowia.

Troska jest istotą pielęgniarstwa i oznacza responsywność między pielęgniarką a pacjentem. Może ona pomóc pacjentowi odzyskać kontrolę, stać się bardziej świadomym i wdrażać zachowania prozdrowotne.

Osoba, zdrowie, środowisko, pielęgniarstwo

Autorka definiuje podstawowe pojęcia w następujący sposób:

💉 Osoba – ceniona jednostka, o którą należy się troszczyć, szanować, pielęgnować, rozumieć i pomagać. Osoba to w pełni funkcjonalne zintegrowane ja, a człowiek jest postrzegany jako większy i różny od sumy swoich części.

💉 Zdrowie – jedność i harmonia umysłu, ciała i duszy. Zdrowie to wysoki poziom ogólnego funkcjonowania fizycznego, psychicznego i społecznego; ogólny poziom adaptacyjno-utrzymujący codzienne funkcjonowanie; brak choroby lub obecność wysiłków prowadzących do braku choroby.

💉 Środowisko – nie definiuje środowiska bezpośrednio. Wskazuje, że troskliwe środowisko akceptuje osobę taką, jaka jest i patrzy na to, kim może się stać. Społeczeństwo zapewnia wartości, które determinują zachowania i cele jednostek.

💉 Pielęgniarstwo – nauka o osobach i ich doświadczeniach w zdrowiu i chorobie, uwarunkowaych przez relacje zawodowe, osobiste, estetyczne i etyczne. Zajmuje się promowaniem zdrowia, prewencją chorób, opieką nad chorymi i przywracaniem zdrowia. Skupia się na promocji zdrowia, a także leczeniu chorób. Troska jest centralnym punktem praktyki pielęgniarskiej i wspomaga zdrowie bardziej niż podstawowe leczenie medyczne. 

Watson opracowała 10 potrzeb dla opieki – czynników opiekuńczych, które mają kluczowe znaczenie dla opieki nad pacjentem i które pielęgniarki powinny uwzględnić w swojej roli. Autorka w swojej teorii wprowadza pojęcia Carative Factors oraz Caritas Processes, które w polskim pielęgniarstwie odnoszą się do czynników troski oraz procesów opieki nacechowanej miłością i współczuciem wobec pacjenta.

„Caritas” to łacińskie słowo oznaczające miłość, życzliwość, troskę i współczucie. To fundament, na którym opiera się cała teoria. Słowo „carative” zostało stworzone przez Jean Watson jako przeciwieństwo technicznego terminu „curative”, który oznacza „leczenie”. „Carative” pochodzi od angielskiego care – troska, opieka.

Czynniki troski (Carative Factors)	Procesy Caritas (Caritas Processes)
1. Kształtowanie humanistyczno-altruistycznego systemu wartości.	Praktykowanie życzliwości i spokoju wewnętrznego w kontekście świadomej troski.
2. Wzbudzanie wiary i nadziei.	Autentyczna obecność oraz wspieranie i podtrzymywanie systemu przekonań oraz subiektywnego świata osoby opiekującej się i osoby, nad którą sprawowana jest opieka.
3. Kultywowanie wrażliwości wobec siebie i innych.	Rozwijanie własnych praktyk duchowych i jaźni transpersonalnej, wykraczającej poza ego.
4. Rozwijanie relacji pomagającej i opartej na zaufaniu.	Tworzenie i utrzymywanie autentycznej, troskliwej relacji opartej na pomocy i zaufaniu.
5. Promowanie i akceptacja wyrażania zarówno pozytywnych, jak i negatywnych uczuć.	Obecność i wsparcie w wyrażaniu emocji jako drogi do głębszego połączenia ze sobą i z duchem osoby, nad którą sprawowana jest opieka.
6. Systematyczne wykorzystanie naukowego rozwiązywania problemów do podejmowania decyzji (przekształcone później w: twórczy proces troskliwego rozwiązywania problemów).	Twórcze wykorzystywanie siebie oraz wszystkich sposobów poznania w procesie troski; angażowanie się w sztukę uzdrawiania i opieki.
7. Promowanie transpersonalnego nauczania i uczenia się.	Zaangażowanie w autentyczne doświadczenie nauczania i uczenia się, z uwzględnieniem jedności istnienia i znaczenia, starając się pozostać w ramach odniesienia drugiej osoby.
8. Zapewnienie wspierającego, ochronnego i/lub korygującego środowiska psychicznego, fizycznego, społecznego i duchowego.	Tworzenie środowiska sprzyjającego uzdrawianiu na wszystkich poziomach – zarówno fizycznym, jak i subtelnym (energetycznym, świadomości), w którym możliwe są: całość, piękno, komfort, godność i pokój.
9. Pomoc w zaspokajaniu potrzeb człowieka.	Wspomaganie podstawowych potrzeb z intencją troskliwej świadomości, udzielanie „niezbędnych elementów ludzkiej troski”, które wspierają jedność ciała-umysłu-ducha oraz całość bytu we wszystkich aspektach opieki.
10. Dopuszczenie sił egzystencjalno-fenomenologicznych (później: sił duchowych egzystencjalno-fenomenologicznych).	Otwarcie się i uważność na duchowe, tajemnicze i egzystencjalne wymiary życia i śmierci; opieka nad duszą – własną i osoby, nad którą sprawowana jest opieka.

Hierarchia potrzeb Watson

Hierarchia potrzeb Watson wygląda następująco:

💊 potrzeby biofizyczne niższego rzędu, czyli potrzeby przetrwania – potrzeba jedzenia i przyjmowania płynów, wydalania i wentylacji,

💊 potrzeby psychofizyczne niższego rzędu, czyli potrzeby funkcjonalne – potrzeba aktywności, odpoczynku i seksualności,

💊 potrzeby psychospołeczne wyższego rzędu, czyli potrzeby integracyjne – potrzeba osiągnięć i przynależności,

💊 potrzeby intrapersonalno-interpersonalne wyższego rzędu, czyli potrzeby poszukiwania rozwoju – potrzeba samorealizacji.

Zastosowanie teorii humanistycznej troski w procesie opieki pielęgniarskiej

Proces opieki pielęgniarskiej w teorii Watson obejmuje te same kroki, które wykorzystuje się w badaniach naukowych, w tym: ocenę, planowanie, interwencję i ocenę.

Ocena obejmuje obserwację, identyfikację problemu oraz sformułowanie hipotezy.

Tworzenie planu opieki pomaga pielęgniarce określić, w jaki sposób zmienne będą badane lub mierzone i jakie dane będą zbierane.

Interwencja to wdrożenie planu opieki i zbieranie danych.

Na koniec wykonuje się ocenę i interpretuje wyniki, co może prowadzić do dodatkowej hipotezy.

Porównanie teorii pielęgnowania

Teorie pielęgnowania stanowią podstawę praktyki pielęgniarskiej, jednak różnią się w podejściu do kluczowych pojęć, takich jak: osoba, zdrowie, pielęgniarstwo i środowisko.

Każda teoria akcentuje inne aspekty opieki, definiując je zgodnie z własnym założeniem filozoficznym oraz celem praktycznym.

Poniższa tabela przedstawia porównanie wybranych teorii pielęgnowania pod kątem czterech podstawowych pojęć – osoby, zdrowia, środowiska i pielęgniarstwa. 

Autor	Osoba	Zdrowie	Pielęgniarstwo	Środowisko
Nightingale	Nightingale nie zdefiniowała człowieka w sposób jednoznaczny.	Nightingale nie zdefiniowała zdrowia jednoznacznie.	Zadaniem pielęgniarstwa jest postawić pacjenta w najlepszej możliwej sytuacji, aby natura mogła działać.	Pisma Nightingale odzwierciedlają model zdrowia oparty na społeczności, w którym wszystko, co otacza człowieka, jest powiązane z jego stanem zdrowia.
Orem	Człowiek to kobieta, mężczyzna lub dziecko, nad którymi opieka sprawowana jest indywidualnie lub jako społeczeństwa. Jest to także „materialny obiekt” opieki pielęgniarek i innych osób sprawujących opiekę.	Zdrowie to bycie całością strukturalną i funkcjonalną lub zdrową.	Pielęgniarstwo to sztuka, w której pielęgniarka zapewnia specjalistyczną pomoc osobom z niepełnosprawnościami, konieczną do zaspokojenia potrzeb w zakresie samoopieki.	Środowisko to cechy fizyczne, chemiczne i biologiczne, obejmujące rodzinę, kulturę i społeczność.
Henderson	Człowiek ma podstawowe potrzeby będące częścią zdrowia i wymagające wsparcia, aby osiągnąć niezależność lub spokojną śmierć.	Zdrowie rozumiane jest jako równowaga we wszystkich aspektach życia.	Unikalną funkcją pielęgniarki jest pomoc jednostce chorej lub zdrowej w czynnościach wspierających zdrowie lub powrocie do zdrowia, które wykonałaby samodzielnie, gdyby miała siłę, wolę lub wiedzę.	Brak jednoznacznej definicji, choć Henderson uznaje, że wspierające środowisko w zakresie realizacji 14 podstawowych potrzeb sprzyja zdrowiu.
Roy	System adaptacyjny – istota biologiczna, psychiczna i społeczna, zdolna do adaptacji w odpowiedzi na zmiany w środowisku.	Stan i proces bycia i stawania się całością oraz integracją; zdrowie to zdolność do skutecznej adaptacji.	Nauka i praktyka pomagania osobom w osiąganiu pozytywnej adaptacji w odpowiedzi na zmieniające się potrzeby zdrowotne.	Wszystko to, co wpływa na rozwój i zachowanie człowieka; bodźce wewnętrzne i zewnętrzne, do których jednostki musi się adaptować.
Peplau	Organizm, który dąży do zmniejszenia napięcia spowodowanego potrzebami.	Zdrowie to symbol słowny oznaczający ruch w kierunku twórczego, konstruktywnego, produktywnego, osobistego i wspólnotowego życia.	Peplau postrzega pielęgniarstwo jako znaczący, terapeutyczny proces interpersonalny.	Nie definiuje bezpośrednio środowiska, ale zachęca do uwzględniania norm społecznych i kulturowych podczas sprawowania opieki.
Rogers	Człowiek to niepodzielna, wielowymiarowa energia z unikalnym wzorcem i cechami, których nie można przewidzieć na podstawie części.	Zdrowie to wyraz procesu życia.	Pielęgniarstwo ma na celu pomoc w osiągnięciu maksymalnego potencjału zdrowotnego.	Badanie jednostkowych i niepodzielnych obszarów ludzkich i środowiskowych – ludzi i świata.
King	Ludzie to istoty społeczne, racjonalne, odczuwające, komunikujące myśli, działania, zwyczaje i przekonania za pomocą języka.	Zdrowie to dynamiczne doświadczenie, polegające na ciągłym dostosowywaniu się do stresorów i wykorzystywaniu zasobów dla jak najlepszego funkcjonowania.	Pielęgniarstwo to proces działania, reakcji i interakcji, w którym pielęgniarka i pacjent dzielą się spostrzeżeniami.	Środowisko stanowi tło interakcji międzyludzkich – zarówno zewnętrzne, jak i wewnętrzne.
Watson	Człowiek to istota, która zasługuje na troskę, szacunek, zrozumienie, pomoc i miłość jako całościowo zintegrowana jednostka.	Zdrowie to jedność i harmonia ciała, umysłu i duszy; zbieżność między postrzeganym a doświadczanym „ja”.	Pielęgniarstwo to nauka o osobach i ich doświadczeniach w zdrowiu i chorobie, uwarunkowaych przez relacje zawodowe, osobiste, estetyczne i etyczne.	Społeczeństwo dostarcza wartości określających, jak należy postępować i do czego dążyć.
Neuman	System otwarty, składający się z wielu podsystemów (fizycznego, psychicznego, społecznego, rozwojowego i duchowego), który nieustannie wchodzi w interakcje ze środowiskiem.	Dynamiczny stan równowagi między czynnikami stresującymi a mechanizmami obronnymi systemu; zdrowie to zdolność do utrzymania stabilności.	Działania zmierzające do prewencji (pierwotnej, wtórnej i trzeciorzędowej), w celu utrzymania lub przywrócenia równowagi systemu pacjenta.	Wszystkie wewnętrzne i zewnętrzne czynniki stresujące, które mogą wpływać na system człowieka; środowisko jest źródłem stresorów.

Modele opieki pielęgniarskiej – darmowy PDF

Wolisz poczytać ten tekst w formacie PDF? 

Tak, pobieram darmowy PDF!

Podsumowanie

Skoro znasz już najważniejsze informacje na temat teorii pielęgnowania, może zainteresuje Cię jak przygotować proces pielęgnowania pacjenta. Dla inspiracji, zerknij na przykładowe procesy pielęgnowania oraz poznaj historię pielęgniarstwa w Polsce i na świecie.

 

Źródła:

Podstawy pielęgniarstwa. Podręcznik dla studentów i absolwentów kierunków pielęgniarstwo i położnictwo.TOM 1 Założenia teoretyczne. Red. Ślusarska, Barbara; Zarzycka, Danuta; Zahradniczek, Kazimiera . Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie 2013.

Orem D. Nursing Concepts of Practice.

Orem D., Renpenning KM., Taylor SG. Self- Care Theory in Nursing. Springer Publishing Company 2003.

Alligood MR. Nursing Theorists and Their Work. Elsevier 2021.

Neuman, B., & Fawcett, J. (2011). The Neuman Systems Model (5th ed.). Pearson Education.

Orem, D. (1995). Nursing: Concepts of practice. (5th ed.). In McEwen, M. and Wills, E. (Ed.). Theoretical basis for nursing. USA: Lippincott Williams & Wilkins.

Orem, D. (2001). Nursing: Concepts of practice. (6th ed.). In McEwen, M. and Wills, E. (Ed.). Theoretical basis for nursing. USA: Lippincott Williams & Wilkins.

Nightingale, F. (1992). Notes on nursing: What it is and what it is not. (Com. ed.). (Original publication 1859). In George, J. (Ed.). Nursing theories: the base for professional nursing practice. Norwalk, Connecticut: Appleton & Lange.

Johnson, D. E. (1980). The behavioral system model for nursing. In McEwen, M. and Wills, E. (Ed.). Theoretical basis for nursing. USA: Lippincott Williams & Wilkins.

King, I. (1981). A theory for nursing: Systems, concepts, process. In McEwen, M. and Wills, E. (Ed.). A theoretical basis for nursing. USA: Lippincott Williams & Wilkins.

Roy, C. (2003). Reflections on Nursing Research and the Roy Adaptation Model. Igaju-syoin Japanese Journal, 36(1), 7-11.

Roy, S. C., & Harrington, A. (2013). Roy adaptation model-based research: Global view. Generating Middle range theory: From evidence to practice (pp. 355-365). New York, NY: Springer.

Nursing Theories and Theorists: The Definitive Guide for Nurses https://nurseslabs.com/nursing-theories/.

Zborowsky T. The Legacy of Florence Nightingale’s Environmental Theory: Nursing Research Focusing on the Impact of Healthcare Environments. HERD Health Environments Research & Design Journal 2014;7(4):19-34.

Yaqoob A., Rattani SA., Rafat J., Santosh K. Betty Neuman System Model: A Concept Analysis. Insights on the Depression and Anxiety 2023;7(1):11-15.

Kandula U. Watson Human Caring Theory. JNPE 2019’5(1):28-31.