Poniżej znajdziesz informacje dotyczące procesu pielęgnowania pacjenta z zaparciem.
Czym jest zaparcie?
Zaparcie stolca to zbyt rzadka liczba wypróżnień – poniżej 3 razy ciągu tygodnia i/lub objawy takie jak:
• wysiłek podczas oddawania stolca,
• twardy i suchy stolec,
• trudności w wypróżnianiu,
• uczucie niepełnego wypróżnienia.
Rodzaje i przyczyny zaparć
Najczęstszą przyczyną zaburzeń oddawania stolca są zaparcia czynnościowe. Ich patogeneza związana jest z zaburzeniami czynności jelita grubego oraz nieprawidłowościami w obrębie dna miednicy i zwieracza odbytu. Zaparcia czynnościowe dzieli się na:
• zaburzenia defekacji,
• zaparcia z prawidłowym pasażem jelitowym,
• zaparcia ze zwolnionym pasażem jelitowym.
Zaparcia wtórne są wywołane przez czynniki biologiczne, środowiskowe i farmakologiczne. Zaparcia mogą wystąpić na skutek diety, stosowanych leków, stanu ogólnego, zaburzeń metabolicznych, układu pokarmowego, hormonalnego, neurologicznego, zaburzeń psychicznych oraz w niektórych chorobach.
| Kategoria czynników | Czynniki |
| Czynniki dietetyczne | Ograniczenie liczby posiłków i mała objętość treści jelitowej; niedostateczne spożycie błonnika; niedostateczne przyjmowanie płynów |
| Stan ogólny i warunki opieki | Unieruchomienie; mała aktywność fizyczna; uzależnienie od opiekunów; brak intymności podczas defekacji |
| Stosowane leki | Leki zobojętniające kwas solny; suplementy żelaza i wapnia; leki przeciwwymiotne; leki przeciwhistaminowe; leki antycholinergiczne; leki przeciwbiegunkowe; antagoniści kanałów wapniowych; diuretyki; leki psychotropowe; leki stosowane w chorobie Parkinsona; trójcykliczne leki przeciwdepresyjne; cytotoksyczne chemioterapeutyki (alkaloidy barwinka); niesteroidowe leki przeciwzapalne; analgetyki opioidowe |
| Przeszkody mechaniczne lub czynnościowe przewodu pokarmowego | Nowotwór jelita grubego; guz struktur sąsiadujących uciskający jelito; zrosty po zapaleniu uchyłków jelita grubego lub niedokrwieniu; wypadanie odbytnicy; wodobrzusze; jatrogenne uszkodzenia przewodu pokarmowego (radioterapia, chemioterapia, zabiegi chirurgiczne) |
| Zaburzenia metaboliczne i hormonalne | Cukrzyca; niedoczynność tarczycy; hiperkalcemia; hipokaliemia; hipomagnezemia; mocznica amyloidowa; niedoczynność przysadki; nadczynność przytarczyc; porfirie |
| Choroby neurologiczne | Choroba Parkinsona; uszkodzenie lub guz rdzenia kręgowego; choroby naczyniowe mózgu; stwardnienie rozsiane; neuropatia autonomiczna; neuropatia współczulna po chemioterapii; choroba Hirschsprunga; choroba Chagasa |
| Zaburzenia i czynniki psychiczne | Lęk; depresja; zaburzenia funkcji poznawczych; demencja |
| Inne czynniki | Choroby serca; choroba zwyrodnieniowa stawów; zatrucie metalami ciężkimi; twardzina układowa; zapalenie skórno-mięśniowe; ciąża |
Objawy zaparć
U pacjenta z zaparciami może pojawiać się wiele różnych objawów, w tym:
• Poczucie pełności i parcie w bańce odbytu,
• Wyczuwalne badaniem palpacyjnym masy kałowe w bańce odbytu,
• Stłumienie wypuku nad jamą brzuszną,
• Trudności w oddawaniu stolca,
• Obniżenie objętości stolca,
• Zmiany schematu wypróżniania,
• Zmniejszenie częstości wypróżnień,
• Twardy, uformowany stolec,
• Ból przy oddawaniu stolca,
• Wzdęcie,
• Ból brzucha,
• Brak apetytu,
• Bóle głowy,
• Ogólne zmęczenie,
• Odgłosy nadmiernej aktywności jelit,
• Niestrawność,
• Nudności,
• Wymioty,
• Cuchnący, płynny stolec.
Skale kliniczne do oceny pacjenta z zaparciem
W ocenie pacjent z zaparciem można wykorzystać następujące skale kliniczne:
1. Bristolska skala uformowania stolca
Bristolska skala uformowania stolca (Bristol Stool Form Scale) jest narzędziem służącym do oceny konsystencji i kształtu stolca, co pośrednio odzwierciedla czas pasażu jelitowego. Skala wyróżnia siedem typów stolca:
• typ 1 i 2 wskazują na zaparcie,
• typy 3 i 4 uznawane są za prawidłowe,
• typy 5–7 sugerują biegunkę.
Skala ta jest powszechnie wykorzystywana w praktyce klinicznej oraz edukacji pacjentów.
2. Kwestionariusz oceny funkcji jelit (KOFJ)
| Sekcja | Zakres danych |
| 1. Dane przeprowadzającego badanie | Imię i nazwisko osoby przeprowadzającej badanie |
| 2. Dane pacjenta | Wiek; płeć; rozpoznanie podstawowe (ICD-10); prawdopodobna masa ciała (kg); data badania; dzień opieki (numer lub „R” przy kolejnej wizycie); miejsce opieki (opieka domowa, poradnia, hospicjum stacjonarne); przyjmowana chemioterapia (tak/nie, jaka); czas od zakończenia radioterapii |
| 3. Obiektywne miary wypróżnienia | Czas od ostatniego wypróżnienia (dni); liczba wypróżnień w ciągu ostatnich 7 dni (liczba dni z wypróżnieniem) |
| 4. Indeks czynności jelit (BFI) (ostatnie 7 dni, skala 0–10) | Trudność wypróżnienia; poczucie niepełnego wypróżnienia; subiektywna ocena ciężkości zaparcia |
| 5. Objawy towarzyszące (PAC-SYM) (ostatnie 7 dni) | Ocena objawów zgodnie z kwestionariuszem PAC-SYM (wg tabeli 3) |
| 6. Czynniki obciążające (ostatnie 7 dni) | Unieruchomienie/pozostawanie w łóżku (% czasu aktywności dziennej);
niedostateczne przyjmowanie płynów (skala Likerta 0–4); niedostateczne przyjmowanie pokarmów (skala Likerta 0–4); niedostateczne warunki intymności podczas defekacji (skala Likerta 0–4); brak samodzielności/uzależnienie od opiekunów (skala Likerta 0–4) |
| 7. Ocena ogólnej sprawności | Skala Karnofsky’ego (0–100) |
| 8. Opioidy stosowane w ostatnich 7 dniach | Nazwa międzynarodowa leku; dawka |
| 9. Profilaktyka i leczenie zaparć (ostatnie 7 dni) | Zalecenia dietetyczne; doustne leki przeczyszczające; czopki; wlewki doodbytnicze; metylonaltrekson; ręczne wydobycie stolca |
3. Indeks czynności jelit (ang. Bowel Function Index – BFI)
Indeks czynności jelit (Bowel Function Index – BFI) w ciągu ostatnich 7 dni (ocena według pacjenta w skali numerycznej 0-10 lub 0-100, gdzie 0 – brak trudności, 100 – skrajna trudność/ciężkość).
| trudność wypróżnienia | |
| poczucie niepełnego wypróżnienia | |
| ocena ciężkości zaparcia |
4. Ocena objawów zaparcia przez pacjenta (ang. The Patient Assessment of Constipation Symptoms – PAC-SYM)
Kwestionariusz oceny ciężkości zaparć PAC-SYM. Jak ciężkie były następujące objawy w ciągu ostatnich 7 dni? (0 = brak objawu, 1 = łagodny, 2 = umiarkowany, 3 = ciężki, 4 = bardzo ciężki). Pytania są podzielone na domeny: objawy brzuszne (ABD), odbytnicze (REC) oraz związane ze stolcem (STO).
| ABD | 1. Dyskomfort w brzuchu | Ocena |
| 2. Ból brzucha | ||
| 3. Wzdęcia brzucha | ||
| 4. Bolesne wypróżnienia | ||
| REC | 1. Uczucie ściskania w brzuchu | |
| 2. Pieczenie odbytu podczas wypróżnienia lub po nim | ||
| 3. Krwawienie lub wysięk podczas wypróżnienia lub po nim | ||
| STO | 1. Niezupełne wypróżnienie, tak jakby „nieukończone” | |
| 2. Zbyt twardy stolec | ||
| 3. Zbyt mało stolca | ||
| 4. Napinanie się i wysiłek w celu wypróżnienia | ||
| 5. Uczucie parcia na stolec bez wypróżnienia („fałszywy alarm”) |
Działania pielęgniarskie u pacjenta z zaparciem
• Ocena schematu wypróżnień – pora dnia, częstość, objętość i konsystencja stolca.
• Ocena pracy jelit, diety (płyny, błonnik), aktywności fizycznej oraz dotychczas stosowanych środków przeczyszczających.
• Zebranie wywiadu dotyczącego chorób, przebytych operacji, dolegliwości w okolicy odbytu oraz (u kobiet) wywiadu ginekologiczno-położniczego.
• Prowadzenie dziennika wypróżnień – pora dnia, konsystencja, objętość, częstość, trudności w defekacji, stosowane środki wspomagające.
• Analiza aktualnie stosowanych leków mogących powodować zaparcia; konsultacja lekarska w celu modyfikacji leczenia.
• Rozważenie stosowania leków zmiękczających stolec i przeczyszczających, szczególnie u pacjentów leczonych opioidami.
• Ocena nagłego wystąpienia zaparć, w tym ustalenie ewentualnego zaprzestania palenia tytoniu.
• Badanie fizykalne jamy brzusznej – palpacja, opukiwanie i osłuchiwanie perystaltyki jelit.
• Kontrola obecności wklinowania kału; ręczne usunięcie mas kałowych wyłącznie pod nadzorem lekarza.
• Zalecenie diety bogatoresztkowej (ok. 20 g błonnika/dobę) ze stopniowym zwiększaniem jego podaży.
• Zachęcanie do spożywania otrębów, przecieru jabłkowego oraz soku z suszonych śliwek.
• Zapewnienie odpowiedniego nawodnienia (1,5–2 l płynów/dobę), o ile nie ma przeciwwskazań.
• Aktywizacja ruchowa pacjenta – chodzenie, zmiana pozycji w łóżku, ćwiczenia dostosowane do możliwości chorego.
• Ustalanie regularnej pory korzystania z toalety zgodnie z naturalnym odruchem defekacyjnym.
• Zapewnienie intymności i odpowiedniej pozycji podczas oddawania stolca.
• Stosowanie środków przeczyszczających, czopków i lewatyw wyłącznie po nieskuteczności metod naturalnych i na zlecenie lekarza.
• Monitorowanie bilansu płynów przy stosowaniu lewatyw o dużej objętości.
Edukacja pielęgniarska pacjenta z zaparciem
• Edukacja pacjenta w zakresie prawidłowego funkcjonowania jelit, odpowiedniej podaży płynów i błonnika, aktywności fizycznej oraz regularnego schematu korzystania z toalety.
• Zachęcanie do obserwacji objawów poprzedzających defekację i wypracowania regularnego rytmu wypróżnień (np. po wypiciu ciepłego napoju lub soku z suszonych śliwek).
• Unikanie długotrwałego stosowania środków przeczyszczających i lewatyw; stopniowe odstawianie ich przy wcześniejszym regularnym stosowaniu.
• Unikanie pobudzających środków przeczyszczających ze względu na ryzyko uzależnienia.
• Nauka i wdrażanie ćwiczeń wzmacniających mięśnie brzucha (jeśli brak przeciwwskazań) oraz regularne napinanie mięśni brzucha w ciągu dnia.
• Wspieranie pacjenta w realizacji codziennej, dostosowanej do możliwości aktywności fizycznej w celu pobudzenia perystaltyki jelit.
Działania pielęgniarskie w opiece środowiskowo-rodzinnej u pacjenta z zaparciem
• Analiza wszystkich zgłaszanych dolegliwości pacjenta.
• Profilaktyka przewlekłych zaparć.
• Bieżąca ocena możliwości samoopieki pacjenta.
• Skierowanie do lekarza POZ w przypadku bólu, dyskomfortu lub zaparć opornych na postępowanie niefarmakologiczne.
• Zapewnienie jasnych, pisemnych informacji dotyczących zaparć i metod ich leczenia.
• Zapewnienie empatycznej, multidyscyplinarnej opieki (lekarz, pielęgniarka, farmaceuta).
• Wdrożenie programu kontroli wypróżnień.
• Omówienie możliwych metod leczenia i umożliwienie pacjentowi wyboru strategii.
• Przygotowanie czopków lub lewatywy do zastosowania w razie potrzeby, zgodnie ze zleceniem.
• Umożliwienie korzystania z toalety i oferowanie pomocy pacjentowi.
• Rutynowe zalecenia dietetyczne i aktywizujące u pacjentów w podeszłym wieku.
• Ostrzeżenie pacjenta przed samodzielnym usuwaniem wklinowanego kału.
• Ustalanie regularnego, stałego schematu oddawania stolca.
• Wsparcie pacjenta i rodziny w utrzymaniu codziennego rytmu czynności życiowych.
Zaparcia – diagnoza pielęgniarska
📝Diagnoza pielęgniarska 1. Dyskomfort pacjenta spowodowany wzdęciem.
Cel opieki: Zmniejszenie uczucia wzdęcia i poprawa komfortu pacjenta.
Działania pielęgniarskie:
• Ocena stanu pacjenta z wykorzystaniem Bristolskiej skali uformowania stolca, KOFJ, BFI, PAC-SYM.
• Monitorowanie częstości, konsystencji i objętości oddawanego stolca.
• Obserwacja objawów występujących u pacjenta.
• Wywiad dotyczący diety, podaży płynów, przyjmowanych leków i aktywności fizycznej.
• Zachęcanie do stopniowej aktywności fizycznej dostosowanej do możliwości chorego.
• Edukacja pacjenta w zakresie diety ograniczającej produkty wzdymające.
• Zalecenie spożywania produktów bogatych w błonnik, mieszanki otrębów zbożowych, przecieru jabłkowego oraz soku z suszonych śliwek.
• Edukacja w zakresie prawidłowego nawodnienia i zalecenie przyjmowania 1,5-2 litrów płynów.
📝Diagnoza pielęgniarska 2. Ból brzucha spowodowany zaparciem.
Cel opieki: Redukcja dolegliwości bólowych oraz przywrócenie prawidłowego rytmu wypróżnień.
Działania pielęgniarskie:
• Ocena natężenia bólu oraz funkcjonowania jelit z wykorzystaniem skal KOFJ, BFI i PAC-SYM.
• Monitorowanie czasu od ostatniego wypróżnienia i liczby wypróżnień w tygodniu.
• Ocena brzucha (palpacja, opukiwanie, osłuchiwanie perystaltyki).
• Zapewnienie odpowiedniego nawodnienia i diety bogatoresztkowej.
• Podanie środków farmakologicznych zgodnie z zaleceniami lekarza.
• Zapewnienie pacjentowi intymności i warunków do defekacji.
📝Diagnoza pielęgniarska 3. Deficyt wiedzy pacjenta na temat postępowania w przypadku zaparcia.
Cel opieki: Zwiększenie wiedzy pacjenta i poprawa umiejętności samoopieki w zakresie zapobiegania i leczenia zaparcia.
Działania pielęgniarskie:
• Ocena poziomu wiedzy pacjenta dotycząca funkcjonowania jelit i zapobiegania zaparciom.
• Edukacja pacjenta na temat roli błonnika, płynów i aktywności fizycznej w profilaktyce zaparć.
• Omówienie zasad regularnego schematu oddawania stolca.
• Przekazanie pisemnych zaleceń i materiałów edukacyjnych.
• Zachęcanie pacjenta do prowadzenia dziennika wypróżnień.
📝Diagnoza pielęgniarska 4. Ryzyko zaburzenia regularności wypróżnień związane z ograniczoną aktywnością fizyczną oraz leczeniem farmakologicznym.
Cel opieki: Prewencja zaparcia.
Działania pielęgniarskie:
• Ocena czynności jelit z wykorzystaniem KOFJ, BFI oraz kwestionariusza PAC-SYM.
• Identyfikacja czynników ryzyka zaparć (unieruchomienie, stosowane leki, dieta).
• Monitorowanie rytmu wypróżnień i czasu od ostatniej defekacji.
• Zachęcanie do stopniowej aktywności fizycznej dostosowanej do stanu pacjenta.
• Wspieranie pacjenta w utrzymaniu regularnego schematu korzystania z toalety.
• Edukacja pacjenta i rodziny w zakresie profilaktyki zaparć.
📝Diagnoza pielęgniarska 5. Ryzyko powikłań związanych z przewlekłym zaparciem.
Cel opieki: Zapobieganie powikłaniom zaparć oraz wczesne wykrywanie niepokojących objawów.
Działania pielęgniarskie:
• Systematyczna ocena funkcjonowania jelit z wykorzystaniem KOFJ, BFI oraz kwestionariusza PAC-SYM.
• Monitorowanie objawów mogących świadczyć o powikłaniach (ból brzucha, wzdęcie, wklinowanie kału).
• Ocena brzucha – palpacja, opukiwanie i osłuchiwanie perystaltyki jelit.
• Wczesne reagowanie na brak wypróżnień i pogorszenie stanu pacjenta.
• Współpraca z lekarzem w przypadku podejrzenia powikłań zaparcia.
• Edukacja pacjenta w zakresie objawów wymagających pilnej konsultacji medycznej.
• Profilaktyka zaparć poprzez dietę, nawodnienie, aktywność fizyczną i regularny schemat defekacji.
Źródła:
Dzierżanowski T., Ciałkowska-Rysz A., Jarosz J. Ocena dostępnych narzędzi diagnostycznych zaparcia stolca u pacjentów objętych opieką paliatywną. Medycyna Paliatywna 2010; 2: 81–91.
Sayuk G., Yu QT., Shy C. Management of Constipation in Hospitalized Patients. J. Clin. Med. 2023, 12(19), 6148.
Przewlekłe zaparcia — niedoceniany problem kliniczny. Varia Medica 2018;2(2):286-296.
Zarzycka D., Ślusarska B. Podstawy Pielęgniarstwa Tom 1. PZWL, Warszawa 2017.