We wpisie znajdziesz przegląd piśmiennictwa na temat choroby Alzheimera i opieki pielęgniarskiej nad pacjentem z tym schorzeniem.
Czym jest choroba Alzhimera?
Choroba Alzheimera (ang. Alzheimer Disease – AD) to postępujące schorzenie neurodegeneracyjne, które powoduje pogorszenie i utratę pamięci oraz inne zaburzenia poznawcze, takie jak pogorszenie zdolności językowych, uczenia się, zdolności wzrokowo-przestrzennych, rozumowania i zaburzenia zachowania.
Spadek zdolności poznawczych może być na tyle poważny, że u wielu pacjentów utrudnia codzienne funkcjonowanie. Alzheimer jest najczęstszą postacią demencji, odpowiadającą za co najmniej dwie trzecie przypadków demencji u osób w wieku 65 lat i starszych [1].
Epidemiologia choroby Alzheimera
Najwyższe wskaźniki występowania choroby Alzheimera obserwuje się w Europie (19,4 na 1000 osób), następnie w Stanach Zjednoczonych (15 na 1000 osób), w Brazylii (7,79 na 1000 osób) oraz w Indiach (3,29 na 1000 osób). Choroba Alzheimera zajmuje obecnie piąte miejsce wśród przyczyn zgonów na świecie, a prognozy wskazują, że w samych Stanach Zjednoczonych liczba osób żyjących z tym schorzeniem może wzrosnąć do 6,9–13,8 miliona do roku 2060 [2].
W 2018 roku w Polsce na chorobę Alzheimera chorowało około 500 tys. osób, co stanowiło 1,38% populacji kraju. Zgodnie z danymi statystycznymi prognozuje się, że do 2050 roku liczba chorych może wzrosnąć co najmniej dwukrotnie. Więcej przypadków zachorowań dotyczy kobiet niż mężczyzn. Średni czas przeżycia pacjentów z chorobą Alzheimera w Europie wynosi około 6 lat [3].
U kobiet istnieje dwa razy większe ryzyko zachorowania na Alzheimera niż u mężczyzn [4]. Badania wskazują, że kobiety stanowią około 65–70% populacji osób z chorobą Alzheimera. Częstość występowania otępienia związanego z chorobą Alzheimera znacznie wzrasta z wiekiem, w tym o około 5,0% wśród osób w wieku 65–74 lat, o 13,2% w wieku 75–84 lat i o 33,4% w wieku 85 lat i powyżej. W latach 2000–2021 wskaźniki śmiertelności związanej z chorobą Alzheimera wzrosły o 41% u osób w wieku 65–74 lata, o 54% w wieku 75–84 lat i o 86% u osób w wieku 85 lat i powyżej. Czyni to chorobę Alzheimera główną przyczyną zgonów wśród osób starszych [5].
Etiologia i czynniki ryzyka rozwoju choroby Alzheimera
Dokładna etiologia choroby Alzheimera nie została do końca poznana. Czynniki ryzyka rozwoju choroby Alzheimera można podzielić na kilka kategorii. Przedstawiono je w tabeli poniżej [5,6,7].
| Czynnik ryzyka | Krótki opis |
| ApoE ε4 | Wcześniejszy początek choroby i zwiększone ryzyko otępienia typu Alzheimer. |
| Trisomia 21 | Wczesny początek choroby Alzheimera w młodym wieku. |
| Mutacje w genie APP | Najsilniejszy, lecz rzadki czynnik ryzyka rozwoju Alzheimera (ok. 1% przypadków). |
| Urazowe uszkodzenie mózgu | Ciężkie lub liczne urazy zwiększają ryzyko otępienia o cechach AD. |
| Czynniki naczyniowe | Zwiększają ryzyko choroby Alzheimera i otępienia naczyniopochodnego. |
| Niski poziom wykształcenia i inteligencji | Niższa rezerwa poznawcza i wcześniejsza manifestacja objawów. |
| Demograficzne | Niski poziom wykształcenia, płeć żeńska, starszy wiek, niski status społeczno-ekonomiczny. |
| Styl życia | Niezdrowy tryb życia (palenie tytoniu, otyłość, nieprawidłowa dieta), niedożywienie oraz nadmierne spożycie alkoholu, niska aktywność lub brak aktywności fizycznej. |
| Psychiatryczne | Depresja i stres (zmiany neuronalne) – zwłaszcza u kobiet. |
| Środowiskowe | Zanieczyszczenie powietrza, niedobór wapnia, metale (szczególnie aluminium, miedź, cynk), rozpuszczalniki organiczne, niedobór witamin. |
| Infekcje | Grzybicze, bakteryjne, wirusowe. |
| Medyczne | Nowotwory, choroby układu krążenia, zastoinowa niewydolność serca, zaburzenia układu odpornościowego, mikroudary, źle kontrolowana cukrzyca typu 2, udar mózgu, urazowe uszkodzenie mózgu. |
Obraz kliniczny i objawy choroby Alzheimera
Rozwój choroby Alzheimera zaczyna się od zmian w mózgu niezauważalnych dla osoby dotkniętej chorobą. Zmiany w mózgu powodują stopniowe zaburzenia pamięci, a ostatecznie niepełnosprawność fizyczną. Przebieg rozwoju choroby nazywa się kontinuum choroby Alzheimera.
Kontinuum wyróżnia się trzy główne fazy:
– przedkliniczną chorobę Alzheimera,
– łagodne zaburzenia funkcji poznawczych (ang. mild cognitive impairment – MCI) spowodowane chorobą Alzheimera,
– otępienie spowodowane chorobą Alzheimera. Faza otępienia dzieli się na etapy: łagodny, umiarkowany i ciężki. Poszczególne etapy odzwierciedlają stopień, w jakim objawy utrudniają wykonywanie codziennych czynności.
Faza przedkliniczna choroby Alzheimera
Obecne są mierzalne zmiany w mózgu (biomarkery), jednak bez objawów klinicznych, takich jak zaburzenia pamięci czy myślenia.
MCI (łagodne zaburzenia poznawcze)
Stwierdza się niewielkie zaburzenia pamięci i funkcji poznawczych, zauważalne dla bliskich, lecz niewpływające istotnie na codzienne funkcjonowanie.
Otępienie
– stadium łagodne – Pacjent zachowuje względną samodzielność, jednak może wymagać pomocy przy niektórych czynnościach dnia codziennego, w celu zapewnienia bezpieczeństwa. Chorzy nadal mogą prowadzić pojazdy, pracować i uczestniczyć w ulubionych zajęciach.
– stadium umiarkowane – Często trwa najdłużej. U osób chorych mogą wystąpić trudności w komunikowaniu się i wykonywaniu rutynowych czynności, w tym czynności dnia codziennego (takich jak kąpiel i ubieranie się). Czasami występują nietrzymanie moczu oraz zmiany osobowości i zachowania, w tym podejrzliwość i pobudzenie.
– stadium ciężkie – Chory jest całkowicie zależny od opiekunów i wymaga stałej, całodobowej opieki. Dochodzi do znacznego ograniczenia sprawności ruchowej aż do unieruchomienia w łóżku, nasilonych zaburzeń połykania oraz postępującego wyniszczenia organizmu. Uszkodzenie struktur mózgu odpowiedzialnych za ruch i połykanie zwiększa ryzyko powikłań somatycznych, takich jak zakrzepica, zakażenia skóry, sepsa oraz aspiracyjne zapalenie płuc, które stanowi jedną z częstszych przyczyn zgonu u chorych z zaawansowaną chorobą Alzheimera [8].
Diagnostyka choroby Alzheimera
Mózg pacjenta z chorobą Alzheimera wykazuje istotne różnice strukturalne i funkcjonalne w porównaniu z mózgiem osoby zdrowej. W ocenie tych zmian kluczową rolę odgrywają nowoczesne techniki neuroobrazowania, takie jak tomografia komputerowa (CT), pozytonowa tomografia emisyjna (PET) oraz rezonans magnetyczny (RM), które umożliwiają obserwację i analizę procesów zachodzących w mózgu.
Szczególne znaczenie diagnostyczne mają biomarkery związane z patogenezą choroby Alzheimera, w tym peptydy β-amyloidu (Aβ) oraz białko tau, których obecność i nieprawidłowe nagromadzenie są charakterystyczne zwłaszcza dla genetycznie uwarunkowanych postaci choroby [9, 10].
Istnieją dwa rodzaje choroby Alzheimera:
– sporadyczny – 95%, późny początek,
– rodzinny – podłoże genetyczne, mutacje genów kodujących APP lub genów presenilin, symptomy w 4. dekadzie życia.
Podstawą rozpoznania choroby Alzheimera są kryteria DSM-IV, ICD-10 i NINCS-ADRDA. Diagnostyka obejmuje badania neuropsychologiczne, biochemiczne i obrazowe. Pełne potwierdzenie choroby możliwe jest tylko w badaniu pośmiertnym [11].
| Klasyfikacja | Kryteria diagnostyczne choroby Alzheimera |
| ICD-10 | – Zespół otępienny,
– Trudny do uchwycenia początek, – Powolne, stopniowe pogarszanie się stanu pacjenta, – Brak przesłanek wskazujących na inne choroby powodujące otępienie (np. choroba Parkinsona). |
| DSM-IV | – Zaburzenia funkcji poznawczych obejmujące pamięć krótkotrwałą i długotrwałą, apraksję, afazję i agnozję, istotnie utrudniające codzienne funkcjonowanie,
– Zaburzenia niewynikające z innych przyczyn ani ze stanu majaczenia. |
| NINCS-ADRDA | – Wczesne i znaczące zaburzenia pamięci epizodycznej.
– Obecność co najmniej jednej z cech: zanik przyśrodkowych części płata skroniowego, nieprawidłowe stężenie biomarkerów w płynie mózgowo-rdzeniowym, swoisty wzorzec w badaniu PET lub mutacja autosomalna dominująca. |
Kwestionariusze do oceny zdolności poznawczych i codziennego funkcjonowania
Do oceny funkcji poznawczych i codziennego funkcjonowania u pacjenta z Alzheimerem można zastosować następujące kwestionariusze:
• MoCA – Montrealska Skala Oceny Funkcji Poznawczych (Montreal Cognitive Assessment),
• MMSE – krótka skala oceny stanu psychicznego (Mini-Mental State Examination),
• SLUMS – Saint Louis UniversityMental Status Examination,
• GDS – Global Deterioration Scale,
• FAST – Functional Assessment Staging Scale.
Leczenie choroby Alzheimera
Dostępne opcje terapeutyczne obejmują leczenie farmakologiczne i niefarmakologiczne. Terapia farmakologiczna jest oparta na inhibitorach acetylocholinesterazy i na antagoniście receptora NMDA – memantynie. Skojarzona terapia może wiązać się z lepszym efektem terapeutycznym [12].
Obecne terapie farmakologiczne choroby Alzheimera opierają się na działaniu objawowym, a nie przyczynowym, a ich celem jest spowolnienie postępu objawów poznawczych, behawioralnych i psychologicznych demencji. Terapie farmakologiczne mogą być bardziej korzystne we wczesnym, bezobjawowym stadium, zanim nastąpi proces neurodegeneracji. Obecnie dostępne strategie terapeutyczne koncentrują się głównie na spowolnieniu przebiegu choroby, ale nie są w stanie jej zatrzymać ani odwrócić. Immunoterapia i terapia genowa stały się jednymi z najbardziej obiecujących metod odwracania lub spowalniania postępu choroby Alzheimera [13].
W leczeniu mają zastosowanie również niefarmakologiczne metody terapii [14].
| Terapia kognitywna | Trening pamięci, orientacja w rzeczywistości |
| Terapia reminiscencyjna | Wywołanie wspomnień przy użyciu stymulujących materiałów (muzyka, fotografie, pamiątki) |
| Terapia walidacyjna | Pobudzenie prawidłowych zachowań społecznych, zmniejszenie poziomu niepokoju i lęku, poprawa samopoczucia. |
| Terapia zajęciowa | Utrwalanie umiejętności jeszcze posiadanych przez chorego, odtwarzanie tych, które zostały niedawno utracone, poprawa aktywności. |
| Terapia środowiskowa | Stworzenie choremu przyjaznego i bezpiecznego otoczenia. |
Profilaktyka choroby Alzheimera
Do działań profilaktycznych w kierunku choroby Alzheimera można zaliczyć głównie działania związane z prowadzeniem zdrowego stylu życia, w tym:
• zdrowe żywienie – ograniczenie tłuszczów nasyconych, węglowodanów prostych, produktów o wysokim indeksie glikemicznym,
• aktywność fizyczną (redukcja ryzyka o 28-45%),
• zadbanie o odpowiednią mikroflorę jelitową [15].
Opieka pielęgniarska nad pacjentem z chorobą Alzheimera
Do głównych problemów pielęgnacyjnych u pacjenta z chorobą alzheimera należą zaburzenia:
• zachowania,
• nastroju,
• pamięci,
• procesów poznawczych,
oraz obciążenie rodziny wywołane koniecznością sprawowania opieki nad chorym.
Główne cele opieki pielęgniarskiej obejmują:
• pomoc w utrzymaniu jak najwyższego poziomu autonomii w wykonywaniu codziennych czynnościach,
• prewencję izolacji społecznej,
• profilaktykę powikłań motorycznych i emocjonalnych,
• łagodzenie dolegliwości fizycznych i psychicznych,
• pomoc rodzinie w sprawowaniu opieki nad chorym,
• zapewnienie spokojnej oraz godnej śmierci [16].
Plan opieki nad pacjentem z chorobą Alzheimera
Diagnoza pielęgniarska. Ograniczenie w zakresie sprawowania samoopieki na skutek zaburzeń pamięci / zaburzeń orientacji / zaburzeń świadomości / zaburzeń motorycznych./ zaburzeń komunikowania
Cel opieki: Asystowanie w zaspokajaniu potrzeb bio-psych-społecznych oraz utrzymanie jak najwyższego poziomu samodzielności.
Działania pielęgniarskie:
• Ocena deficytu w zakresie samoopieki.
• Ocena nasilenia zaburzeń poznawczych.
• Usunięcie niebezpiecznych przedmiotów.
• Ścisła obserwacja pacjenta.
• Zabezpieczenie wartościowych przedmiotów w bezpiecznym miejscu.
• Przypominanie choremu gdzie się znajduje.
• Pomoc w czynnościach dostosowana do stopnia niepełnosprawności chorego.
• Zapewnienie komfortowych oraz bezpiecznych warunków.
• Ustalenie schematów dotyczących czynności dnia codziennego.
• Powtarzanie i przypominanie.
• Motywowanie do samodzielnego wykonywania czynności.
• Organizacja otoczenia w sposób ułatwiający funkcjonowanie.
• Inicjowanie i podtrzymywanie rozmowy.
• Wdrożenie aktywnego słuchania.
• Dostosowanie komunikacji do zdolności poznawczych chorego.
• Eliminowanie czynników utrudniających koncentrację pacjenta.
• Ocena stanu psychicznego i potrzeb.
• Współpraca z rodziną.
Proces pielęgnowania pacjenta z Alzheimerem
Przykładowe diagnozy pielęgniarskie:
-Deficyt wiedzy pacjenta na temat choroby i sposobów radzenia sobie z problemami poznawczymi.
-Zaburzona komunikacja werbalna na skutek postępujących zaburzeń otępiennych objawiająca się trudnościami w zakresie produkcji i rozumienia mowy.
-Zaburzenia zachowania pacjenta wynikające z postępujących zmian neurodegeneracyjnych objawiające się nadmiernym pobudzeniem oraz łatwą irytacją.
-Ograniczenie sprawności ruchowej związane z niskim poziomem aktywności objawiające się osłabieniem, trudnościami w poruszaniu i zaspokajaniu podstawowych czynności życiowych.
-Diagnoza pielęgniarska. Deficyt wiedzy rodziny w zakresie opieki i pielęgnacji nad pacjentem.
-Ryzyko upadków związane z osłabieniem mięśniowym, zaburzeniami równowagi i orientacji przestrzennej.
-Zaburzenia snu wynikające z rozregulowania rytmu dobowego objawiające się częstymi drzemkami w ciągu dnia oraz trudnościami ze snem w porze nocnej.
-Ryzyko niedożywienia wynikające z obniżonego apetytu i niechęci do spożywania posiłków.
Pobierz pełen proces pielęgnowania pacjenta z chorobą Alzheimera.
Znajdziesz w nim opis przypadku pacjenta (5 stron) i 12 opracowanych diagnoz pielęgniarskich (13 stron).
Przykładowe diagnozy
Diagnoza pielęgniarska . Zaburzenia pamięci utrudniające codzienne funkcjonowanie objawiające się zapominaniem niedawnych wydarzeń, gubieniem przedmiotów oraz dezorientacją co do czasu i miejsca.
Cel opieki: Zminimalizowanie skutków zaburzeń pamięci oraz wsparcie pacjenta w codziennym funkcjonowaniu.
Plan opieki:
1. Ocena stopnia zaburzeń pamięci.
2. Wdrażanie technik wspomagających pamięć (notatki, harmonogramy, rutyny).
3. Monitorowanie orientacji co do czasu, miejsca i osób.
4. Zapewnienie bezpiecznego środowiska.
5. Dokumentowanie działań w Karcie Obserwacji Pielęgniarskich.
Realizacja:
1. Stwierdzono znaczne problemy z pamięcią krótkotrwałą, sporadyczne problemy z pamięcią długotrwałą, trudności w rozpoznawaniu osób i dezorientację co do miejsca i czasu. Pacjent uzyskał 19 pkt. w teście MoCA.
2. Wprowadzono etykietowanie przedmiotów, wykonywanie notatek, częste powtarzanie informacji oraz codzienną stałą rutynę, w tym dotyczącą higieny, posiłków oraz pór snu.
3. Regularnie sprawdzano orientację pacjenta co do osób, czasu i miejsca, przypominano o konieczności wykonania poszczególnych czynności oraz wspierano w wykonywaniu codziennych czynności higienicznych i pielęgnacyjnych.
4. Stworzono środowisko bezpieczne i sprzyjające odpoczynkowi – usunięto niebezpieczne przedmioty, ograniczono bodźce zewnętrzne utrudniające koncentrację, ustalono stały harmonogram dobowy.
5. Odnotowano działania w Karcie Obserwacji Pielęgniarskich.
Ocena działań: U pacjenta stwierdzono poprawę orientacji oraz skuteczniejsze funkcjonowanie w znanym otoczeniu.
Diagnoza pielęgniarska. Deficyt wiedzy rodziny w zakresie opieki nad pacjentem.
Cel opieki: Zwiększenie kompetencji opiekuńczych rodziny pacjenta.
Plan opieki:
1. Ocena poziomu wiedzy rodziny.
2. Edukacja na temat choroby i opieki.
3. Przekazanie materiałów edukacyjnych.
4. Odpowiedzi na pytania i wątpliwości rodziny.
5. Dokumentacja działań.
Realizacja:
1. Stwierdzono brak wiedzy członków rodziny na temat postępowania z pacjentem w obliczu zaburzeń otępiennych oraz jego potrzeb.
2. Przeprowadzono rozmowę edukacyjną na temat zaburzeń otępiennych oraz trudności związanych z opieką. Udzielono instrukcji dotyczących codziennej opieki i pielęgnacji. Zalecono:
-zapewnienie bezpiecznego środowiska domowego, z usunięciem przedmiotów mogących powodować upadki, ograniczenie dostępu do urządzeń potencjalnie niebezpiecznych (np. kuchenki gazowej) oraz zabezpieczenie drzwi wejściowych, okien i schodów;
-utrzymywanie stałego rytmu dnia, z regularnymi godzinami posiłków, snu i aktywności, co pomaga zmniejszyć lęk i dezorientację pacjenta;
-stosowanie krótkich, prostych komunikatów, mówienie powoli, spokojnie i z użyciem wspomagających gestów oraz zachowaniem cierpliwości w rozmowie z pacjentem;
-wspieranie pacjenta w codziennych czynnościach, z jednoczesnym zachęcaniem do samodzielności w miarę jego możliwości, aby podtrzymywać funkcje poznawcze;
-prowadzenie nadzoru nad przyjmowaniem leków, w celu uniknięcia pomyłek lub pominięcia dawek – najlepiej z użyciem dozowników lub harmonogramów lekowych;
-monitorowanie nastroju i zachowań chorego, ze szczególnym zwróceniem uwagi na występowanie omamów, urojeń, lęku, agresji lub bezsenności, które mogą wymagać konsultacji z lekarzem;
-stosowanie technik wyciszających w sytuacjach pobudzenia, takich jak cicha muzyka, spokojna rozmowa, redukcja bodźców zewnętrznych, kontakt fizyczny (trzymanie za rękę);
-zapewnienie choremu codziennej aktywności, np. spacerów, prostych ćwiczeń, prac manualnych lub gier pamięciowych, dostosowanych do jego aktualnych możliwości;
-prowadzenie dziennika objawów i obserwacji, który może być pomocny podczas wizyt lekarskich i w dostosowaniu opieki;
-zadbanie o stan psychiczny i fizyczny opiekunów, korzystanie ze wsparcia psychologicznego, grup wsparcia, a także rozważenie okresowej pomocy instytucjonalnej.
3. Przekazano broszury edukacyjne, zalecenia oraz kontakt do specjalistów.
4. Rodzina miała możliwość zadawania pytań i wyrażania obaw.
5. Odnotowano działania w Karcie Obserwacji Pielęgniarskich.
Ocena działań: Rodzina została przygotowana do opieki nad pacjentem, zgłosiła zwiększone poczucie bezpieczeństwa i zrozumienia potrzeb chorego.
Źródła:
1. Safiri S., Jolfayi AG., Fazlollahi A., i wsp. Alzheimer’s disease: a comprehensive review of epidemiology, risk factors, symptoms diagnosis, management, caregiving, advanced treatments and associated challenges. Front. Med. 2024;11:1-39.
2. Rahman M., Tabassum A., Sultana S., i wsp. Epidemiology and risk factors of Alzheimer’s disease and related dementias in South and Southeast Asia: a systematic review and metaanalysis protocol. BMJ Open 2025;15:1-12.
3. Toś M., Siuda J. Choroba Alzheimera w czasie pandemii COVID-19 – co powinien wiedzieć lekarz rodzinny? Lekarz POZ 2021;2:95-100.
4. Moutinho S. Women twice as likely to develop Alzheimer’s disease as men — but scientists do not know why. Nature Medicine 2025;31:704-707.
5. Dong Y., Shi L., Ma y. i wsp. Gender Differences in the Effects of Exercise Interventions on Alzheimer’s Disease. Brain Sci. 2025, 15(8):1-23.
6. Felbecker A., Limmroth V., Tettenborn B. Choroby otępienne. Edra Urban & Partner. Wrocłaaw 2019.
7. Armstrong RA. Risk factors for Alzheimer’s disease. Folia Neuropathol 2019; 57 (2): 87-105.
8. 2020 Alzheimer’s disease facts and figures. alzheimer and Dementia. The Journal od the Alzheimer’s Association. 2020:391-460. DOI: 10.1002/alz.12068.
9. Prabhu A. Alzheimer’s Disease: A Comprehensive Review of its Causes, Diagnosis, and Treatment. Journal of Student Research 2023;12(4):1-14.
10. Nowakowska H., Dymek A., Kotas M., Siuda J. Biomarkery i ich znaczenie w diagnostyce choroby Alzheimera. Polski Przegląd Neurologiczny 2025. DOI: 10.5603/ppn.108797.
11. Arslan S., Mroczko J., Kulczyńska-Przybik A. Diagnostyka choroby Alzheimera – rola markerów biochemicznych. Diagn. Lab 2022;58(3):120-129.
12. Bidzan L. Farmakologiczne leczenie choroby Alzheimera — współczesne możliwości. Psychiatria 2020;17(2):87-94. 13. Kruk-Słomka M., Kuceł D., Małysz M., i wsp. New Approaches to the Treatment of Alzheimer’s Disease. Pharmaceuticals 2025;18(8):1-22. 14. Rybak K., Klimaszewska K. Opieka pielęgniarska nad pacjentem z chorobą Alzheimera, s.104-134.
15. Chen J., Zhu Z., Xu Y. Signs of Alzheimer’s Disease: Tied to Aging. Int. J. Mol. Sci. 2025;26(11):1-25.
16. Jaracz K., Domitrz I. Pielęgniarstwo Neurologiczne. PZWL, Warszawa 2019.