Poniżej znajdziesz informacje na temat procesu pielęgnowania pacjenta z biegunką.
Czym jest biegunka?
Biegunka to stan charakteryzujący się oddawaniem stolców o luźnej, półpłynnej lub płynnej konsystencji. Występuje ze zwiększoną częstością wypróżnień (zazwyczaj powyżej trzech razy na dobę) oraz większą objętość stolca, przekraczającą 200 g na dobę.
Podział biegunek
Biegunki można podzielić ze względu na czas trwania, czynnik infekcyjny, stopień nasilenia i patogenezę.
| Kryterium podziału | Rodzaj biegunki | Charakterystyka |
| Czas trwania | Ostra | Nie przekracza 10–14 dni |
| Przewlekła | Trwa powyżej 2–4 tygodni | |
| Czynnik etiologiczny | Infekcyjna | Spowodowana zakażeniem wirusowym, bakteryjnym, pasożytniczym lub grzybiczym |
| Nieinfekcyjna | Związana z zaburzeniami metabolicznymi lub reakcją alergiczną | |
| Stopień nasilenia | Łagodna | |
| Średniociężka | ||
| Ciężka | ||
| Patogeneza | Osmotyczna | Obecność w świetle jelita niewchłanianych substancji osmotycznie czynnych |
| Sekrecyjna | Wynik nadmiernego wydzielania wody i elektrolitów do światła jelita | |
| Zapalna | Powstaje wskutek uszkodzenia nabłonka jelit na skutek procesu chorobowego |
Przyczyny biegunki
Do przyczyn biegunki należą:
– zakażenia przewodu pokarmowego, w tym wirusowe (rotawirusy, kalciwirusy, adenowirusy, astrowirusy), bakteryjne (Escherichia coli, Salmonella, Shigella, Clostridioides difficile), pasożytnicze (pierwotniaki, m.in. Giardia lamblia, czerwonka) oraz grzybicze,
– zakażenia zlokalizowane poza przewodem pokarmowym, np. infekcje dróg oddechowych lub układu moczowego,
– alergia pokarmowa,
– zatrucia pokarmowe oraz nieprawidłowe nawyki żywieniowe, takie jak przekarmianie czy nadmierne spożycie alkoholu,
– stosowanie niektórych leków, w szczególności antybiotyków, leków przeczyszczających, niesteroidowych leków przeciwzapalnych oraz cytostatyków,
– inne schorzenia, w tym celiakia, mukowiscydoza, nietolerancja laktozy, nieswoiste choroby zapalne jelit, AIDS, nadczynność tarczycy oraz cukrzyca,
– czynniki emocjonalne, takie jak stres i nerwica,
– zmiana trybu życia, w tym hospitalizacja czy podróże do krajów tropikalnych.
Bristolska skala uformowania stolca
Bristolska skala uformowania stolca (Bristol Stool Form Scale) jest narzędziem służącym do oceny konsystencji i kształtu stolca, co pośrednio odzwierciedla czas pasażu jelitowego. Skala wyróżnia siedem typów stolca:
• typ 1 i 2 wskazują na zaparcie,
• typy 3 i 4 uznawane są za prawidłowe,
• typy 5–7 sugerują biegunkę.
Skala ta jest powszechnie wykorzystywana w praktyce klinicznej oraz edukacji pacjentów.
Kliniczne skala odwodnienia u dzieci
Kliniczna skala odwodnienia u dzieci (ang. Clinical Dehydration Scale – CDS) ocenia stan ogólny, błony śluzowe i język, oczy i łzy.
Przedziały punktowe:
-0 – brak odwodnienia;
-1 – 4 – łagodne odwodnienie;
-5 – 8 – umiarkowane lub ciężkie odwodnienie.
| Parametr | 0 pkt | 1 pkt | 2 pkt |
| Stan ogólny | Prawidłowy | Dziecko spragnione, niespokojne, senne, drażliwe przy dotyku | Dziecko senne, wiotkie, skóra zimna lub spocona, śpiączka |
| Oczy | Prawidłowe | Nieznacznie zapadnięte | Znacznie zapadnięte |
| Błony śluzowe i język | Wilgotne | Klejące | Suche |
| Łzy | Prawidłowa objętość | Zmniejszona objętość | Brak |
Ocena stopnia odwodnienia wg WHO:
I stopień – brak lub odwodnienie małego stopnia (spadek masy ciała < 3%),
II stopień – odwodnienie łagodne i umiarkowane (spadek masy ciała o 3–9%),
III stopień – ciężkie odwodnienie (spadek masy ciała > 9%).
Działania pielęgniarskie w biegunce u dorosłych
• Ocena rytmu oddawania stolca, charakterystyka stolca, ocena diety, przyjmowanych płynów i leków, chorób współistniejących.
• Ocena konsystencji stolca wg bristolskiej skali uformowania stolca.
• Badanie palpacyjne i osłuchowe jamy brzusznej.
• Ocena stopnia odwodnienia według 3-stopniowej klinicznej skali odwodnienia WHO – lekkie, umiarkowane, ciężkie.
• Monitorowanie terapii wodno-elektrolitowej – karta bilansu płynów, pomiar masy ciała, ocena diurezy, pobranie krwi do badań biochemicznych.
• Pobranie próbek kału do badania – bakterie, pasożyty, krew utajona, tłuszcze.
• Stosowanie wzmożonej higieny.
• Zapewnienie pacjentowi dostępu do toalety, basenu, przenośnego sedesu.
• Dokładne oczyszczanie skóry okolicy krocza i odbytu – ciepła woda z łagodnym środkiem myjącym o lekko kwaśnym pH, delikatne osuszanie bez pocierania, maści ochronne (np. Sudocrem).
• Wietrzenie, odświeżanie i mycie sali – eliminacja nieprzyjemnych zapachów.
• Podawanie środków farmakologicznych zgodnie ze zleceniem lekarza.
• Nawadnianie doustne – woda, herbata, kleik ryżowy, jogurt.
• Posiłki lekkostrawne – banany, krakersy, ryż, ziemniaki, makaron, kasze, klarowne zupy, gotowane mięso i warzywa.
• Unikanie kofeiny i produktów tłustych, ciężkostrawnych i smażonych.
Proces pielęgnowania dziecka z biegunką
Charakterystyka wypróżnień u dzieci w zależności od wieku i sposobu żywienia jest różna. W biegunce ostrej dziecko karmione sztucznie oddaje 3 lub więcej stolców płynnych lub półpłynnych na dobę. Stolce mogą zawierać krew, ropę i śluz. Stan ten może utrzymywać się do 2 tygodni.
U niemowląt objętość stolców wynosi >10 g/kg m.c., a u dzieci starszych >200 g/kg m.c. W biegunce przewlekłej liczba stolców na dobę wynosi 5 lub więcej. Stolce mają konsystencję wodnistą lub luźną, mogą zawierać krew i śluz. Biegunka może utrzymywać się do 2 tygodni i doprowadzić do niedożywienia.
| Grupa wiekowa / sposób żywienia | Kolor stolca | Konsystencja | Częstość wypróżnień | Zapach / cechy charakterystyczne |
| Niemowlę karmione mlekiem matki | Żółtozłocisty, czasem zielonkawy | Luźna, półpłynna | 2–10 razy na dobę | Lekko kwaśny zapach, możliwa obecność śluzu |
| Niemowlę karmione mlekiem sztucznym | Jasnożółty | Bardziej zbita | 1–3 razy na dobę | Intensywniejszy, przykry zapach (podobny do twarogu) |
| Dziecko w wieku 1–4 lat | Brunatny | Spoisty, uformowany | 1–2 razy na dobę | Zależny od rodzaju diety |
Działania pielęgniarskie:
• Leczenie powinno się opierać na nawadnianiu doustnym (glukoza i elektrolity) – Gastrolit, Orsalit, Hipp ORS 200, Floridral, Dicodral Liquido. Przez pierwsze 4 godz. podaje się 50–100 ml/kg m.c., a potem 10 ml/kg m.c. po każdym płynnym stolcu.
• Przy wymiotach płyny schłodzone co 5 min. małymi porcjami – 1-2 łyżeczki.
• Nawadnianie drogą dożylną (5% glukoza i 0,9% NaCl w proporcji 2:1) przy biegunce z ciężkim odwodnieniem i nieskutecznym nawadnianiu doustnym.
• Leczenie żywieniowe: kontynuacja naturalna lub po 3-4 h nawadniania mieszanki mleczne.
• Dzieci starsze po ustąpieniu biegunki powinny stosować normalną dietę odpowiednio do wieku.
• W przypadku biegunek przewlekłych diety eliminacyjne i wyrównanie zaburzeń odżywiania.
• U niemowląt do 3 m.ż. antybiotykoterapia przy gorączce powyżej 39°C, krwi w stolcu i podejrzeniu posocznicy.
• Pielęgnacja skóry pośladków – częsta kontrola i zmiana pieluchomajtek, delikatne mycie ciepłą wodą z łagodnym środkiem myjącym, delikatne osuszanie, wietrzenie skóry ze zmianami wyparzeniowymi, natłuszczanie maścią ochronną.
Edukacja pielęgniarska w biegunce
• Eliminacja czynników nasilających biegunkę – kawy, pokarmów drażniących jelita, ostrych przypraw, produktów mlecznych.
• Unikanie stresu.
• Przekazanie informacji na temat właściwego przechowywania produktów – niespożywanie surowych jaj, mięsa, używanie osobnych desek do krojenia mięsa, mycie naczyń i powierzchni blatów kuchennych po każdym użyciu.
• Edukacja w zakresie higieny – dokładne mycie rąk i powierzchni.
• Edukacja w zakresie samoobserwacji – ocena zmian stolca, rozpoznawanie oznak zakażenia i odwodnienia.
• Przekazanie informacji na temat leków i probiotyków.
Problemy pielęgnacyjne u pacjenta z biegunką
Główne problemy pielęgnacyjne u pacjentów to:
• ból brzucha,
• dyskomfort spowodowany objawami biegunki,
• ryzyko zaburzeń / zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej,
• ryzyko odwodnienia / odwodnienie,
• zaburzenia odżywiania,
• ryzyko zaburzeń / zaburzenia integralności skóry.
Diagnozy pielęgniarskie w biegunce
📝Diagnoza pielęgniarska. Ryzyko ciężkiego odwodnienia spowodowane biegunką.
Cel opieki: Przywrócenie i utrzymywanie odpowiedniego stanu nawodnienia.
Działania pielęgniarskie:
• Ocena stanu nawodnienia.
• Płynoterapia doustna i dożylna zgodnie z zaleceniami lekarza.
• Prowadzenie bilansu płynów i diurezy.
• Edukacja na temat konieczności przyjmowania 2,5 litra płynów.
📝Diagnoza pielęgniarska. Ryzyko wystąpienia zaburzeń wodno-elektrolitowych spowodowanych biegunką. / Zaburzenia wodno-elektrolitowe spowodowane biegunką.
Cel opieki: Eliminacja ryzyka wystąpienia zaburzeń wodno-elektrolitowych. / Przywrócenie i utrzymanie równowagi wodno-elektrolitowej.
Działania pielęgniarskie:
• Ocena ilości i jakości stolca.
• Ocena stopnia nawodnienia – ocena napięcia i elastyczności skóry, wilgotności błon śluzowych, wypełnienia żył szyjnych, bilans diurezy.
• Pobranie krwi do badań diagnostycznych zgodnie z zaleceniami lekarza (mocznik, Na, K, Mg, Ca, Hb, Hct, białka).
• Prowadzenie bilansu płynów.
• Edukacja i zachęcanie do wypijania 2,5 litra płynów dziennie.
• Podanie dożylne roztworu O,9%NaCl lub płynu wieloelektrolitowego na zlecenie lekarskie.
• Ocena podstawowych parametrów życiowych i świadomości.
📝Diagnoza pielęgniarska. Poczucie dyskomfortu w przebiegu ostrej biegunki.
Cel opieki: Zmniejszenie poczucia dyskomfortu oraz zapewnienie higieny osobistej.
Działania pielęgniarskie:
• Zebranie wywiadu dotyczącego nietolerancji pokarmowych i ostatnio spożytych posiłków.
• Wdrożenie diety kleikowej.
• Regularna ocena defekacji.
• Zalecenie konsultacji dietetycznej, w celu ustalenia indywidualnego planu żywienia.
• Zapewnienie środków higienicznych – podkładu, pampersa.
• Pielęgnacja skóry Sudocremem.
• Asystowanie podczas toalety ciała po wypróżnieniu.
• Edukacja w zakresie używania nawilżanych chusteczek, w celu redukcji tarcia.
• Edukacja na temat higieny osobistej.
📝Diagnoza pielęgniarska. Ryzyko uszkodzenia skóry okolicy odbytu związane z częstymi wypróżnieniami.
Cel opieki: Utrzymanie integralności skóry oraz zapobieganie podrażnieniom i odparzeniom.
Działania pielęgniarskie:
• Regularna ocena stanu skóry okolicy odbytu.
• Zapewnienie środków higienicznych (podkłady, pieluchomajtki, pampersy).
• Delikatna toaleta skóry po każdym wypróżnieniu.
• Stosowanie preparatów ochronnych i regenerujących skórę.
• Asystowanie pacjentowi podczas czynności higienicznych.
• Edukacja pacjenta na temat właściwej higieny pielęgnacji skóry – mycie ciepłą wodą, delikatne osuszanie bez tarcia, stosowanie środków ochronnych i pielęgnacyjnych.
📝Diagnoza pielęgniarska. Deficyt wiedzy pacjenta dotyczący postępowania dietetycznego w przebiegu biegunki.
Cel opieki: Zwiększenie wiedzy pacjenta na temat diety oraz zasad postępowania w biegunce.
Działania pielęgniarskie:
• Ocena poziomu wiedzy pacjenta na temat diety lekkostrawnej.
• Edukacja dotycząca zasad diety kleikowej i eliminacji produktów nasilających biegunkę.
• Omówienie zasad stopniowego rozszerzania diety po ustąpieniu objawów.
• Zachęcanie do spożywania posiłków małych objętościowo, ale częstych.
• Przekazanie informacji o możliwości konsultacji dietetycznej.
• Przekazanie materiałów edukacyjnych i zaleceń w formie ustnej i pisemnej.
📝Diagnoza pielęgniarska. Niepokój pacjenta związany z nasilonymi objawami biegunki i obawą przed pogorszeniem stanu zdrowia.
Cel opieki: Zmniejszenie poziomu lęku oraz zwiększenie poczucia bezpieczeństwa pacjenta.
Działania pielęgniarskie:
• Ocena poziomu niepokoju i reakcji emocjonalnych pacjenta.
• Zapewnienie pacjentowi wsparcia emocjonalnego.
• Udzielanie rzetelnych informacji dotyczących przyczyn i przebiegu biegunki.
• Informowanie o podejmowanych działaniach terapeutycznych i pielęgnacyjnych.
• Zachęcanie pacjenta do zadawania pytań i wyrażania obaw.
• Edukacja pacjenta w zakresie objawów wymagających pilnej konsultacji lekarskiej.
📝Diagnoza pielęgniarska. Gorączka wywołana infekcją.
Cel opieki: Gorączka wywołana infekcją.
Działania pielęgniarskie:
• Pomiar temperatury ciała 2x na dobę i w przypadku objawów wskazujących na wzrost temperatury ciała.
• Częste podawanie płynów w małych ilościach.
• Regularna zmiana bielizny osobistej i pościelowej.
• Zastosowanie zimnych okładów na skronie, kark, zgięcia łokciowe lub pachwiny.
• Podanie środków przeciwgorączkowych zgodnie z zaleceniami lekarza.
• Zapewnienie właściwego mikroklimatu sali.
• Zapewnienie warunków do odpoczynku.
📝Diagnoza pielęgniarska. Ryzyko zakażenia spowodowane wkłuciem dożylnym.
Cel opieki: Zapobieganie zakażeniom.
Działania pielęgniarskie:
• Przestrzeganie zasad aseptyki i antyseptyki podczas zakładania oraz pielęgnacji miejsca wkłucia.
• Obserwacja miejsce wkłucia w kierunku oznak infekcji – zaczerwienienia, obrzęku, bólu.
• Zmiana kaniuli co 72 godziny lub w razie potrzeby.
• Zmiana opatrunku raz na dobę lub w razie potrzeby (odklejenie, zabrudzenie).
• Kontrola drożności kaniuli.
• Prowadzenie karty wkłucia obwodowego.
📝Diagnoza pielęgniarska. Dyskomfort spowodowany bólem brzucha.
Cel opieki: Wyeliminowanie bólu brzucha i poprawa samopoczucia pacjenta.
Działania pielęgniarskie:
• Ocena nasilenia bólu wg skali VAS.
• Pomoc w przyjęciu pozycji redukującej napięcie mięśni brzucha (zgięcie kończyn dolnych w stawach kolanowych i biodrowych).
• Podanie leków przeciwbólowych zgodnie z zaleceniami lekarza.
• Zadbanie o właściwy mikroklimat sali – wietrzenie.
• Zapewnienie warunków do odpoczynku – redukcja nadmiernego hałasu i światła.
• Wdrożenie technik relaksacyjnych.
• Regularna ocena nasilenia dolegliwości bólowych i działania leku.
📝Diagnoza pielęgniarska. Ryzyko wystąpienia odparzeń z powodu biegunki.
Cel opieki: Niedopuszczenie do wystąpienia odparzeń.
Działania pielęgniarskie:
• Kontrola i ocena wypróżnień.
• Regularna zmiana podkładów i pampersów.
• Toaleta ciała po każdym wypróżnieniu.
• Stosowanie środków ochronnych i pielęgnacyjnych.
• Zmiana bielizny osobistej i pościelowej.
• Edukacja w zakresie prawidłowej higieny – częste mycie rąk, mycie okolicy krocza ciepłą wodą z użyciem delikatnych środków myjących, natłuszczanie skóry, zastosowanie diety lekkostrawnej.
📝Diagnoza pielęgniarska. Deficyt wiedzy pacjenta / rodziców dziecka na temat biegunki.
Cel opieki: Poszerzenie wiedzy pacjenta / rodziców na temat biegunki.
Działania pielęgniarskie:
• Przekazanie informacji na temat przyczyn biegunki i postępowania w biegunce.
• Edukacja żywieniowe – pokarmy dozwolone i niedozwolone.
• Zachęcenie do stosowanie się do zaleceń.
📝Diagnoza pielęgniarska. Niepokój matki/rodziców o stan dziecka.
Cel opieki: Zmniejszenie nasilenia niepokoju.
Działania pielęgniarskie:
•Asystowanie i odciążenie w czynnościach higieniczno-pielęgnacyjnych,
•Edukacja w zakresie biegunki oraz wdrażanego postępowania.
•Możliwość zadawania pytań, wyjaśnienie wątpliwości.
•Udzielenie wsparcia emocjonalnego.
•Edukacja i instruktaż w zakresie prawidłowej opieki nad dzieckiem w biegunce.
•Zapewnienie matce warunków odpowiednich do odpoczynku.
📝Diagnoza pielęgniarska. Niepokój, drażliwość i płacz dziecka spowodowany hospitalizacją.
Cel opieki: Redukcja niepokoju u dziecka.
Działania pielęgniarskie:
•Nawiązanie przyjaznej relacji z dzieckiem.
•Umożliwienie jak najczęstszego przebywania z rodzicami.
•Zapoznanie dziecka i rodziców z topografią oddziału.
•Przeprowadzenie rozmowy na temat pobytu na oddziale.
•Zapewnienie stałej opieki pielęgniarskiej.
•Okazywanie zrozumienia podczas kontaktu.
•Zapoznanie się z problemami dziecka.
Źródła:
Zarzycka D., Ślusarska B. Podstawy Pielęgniarstwa Tom 1. PZWL, Warszawa 2017.
https://nurseslabs.com/diarrhea/
Szklarczyk K. Działania opiekuńcze i terapeutyczne pielęgniarki w opiece nad dzieckiem z chorobą Leśniowskiego-Crohna w okresie jej zaostrzenia. Innowacje w Pielęgniarstwie i Naukach o Zdrowiu 2021;4(6):89-108.
Stadnicka S., Brodowicz-Król* M., Trojanowska A., i Zarzycka D., Analiza przyczyn biegunki ostrej u niemowląt jako wyznacznik profilaktyki pierwotnej i wtórnej, „Journal of Education, Health and Sport”, 2016, t.6.
Tsegaye AT., Pavlinic PB., Walson JL. The diagnosis and management of dehydration in children with wasting or nutritional edema: A systematic review. PLOS 2023;1-14.